हजारो लाल दाण्यांत समृद्धीचे प्रतीक; आयुर्वेदात पचनापासून रक्तवर्धनापर्यंत विविध उपयोग असणाऱ्या गणेशाला प्रिय डाळिंबाबद्दल जाणून घेऊया डॉ. राधा खडक्कार ( मोबाईल – 8805643624 ) यांच्याकडून…
गणेशोत्सव म्हटला की गणरायाला अर्पण केला जाणारा नैवेद्य, त्यामागील धार्मिक श्रद्धा आणि त्याचे आरोग्यविषयक महत्त्व यांची उत्सुकता निर्माण होते. गणरायाला प्रिय असलेल्या फळांमध्ये डाळिंबाला विशेष स्थान असल्याचे धार्मिक परंपरेत मानले जाते. लालचुटूक दाण्यांनी भरलेले डाळिंब हे समृद्धी, ऐश्वर्य, वंशवृद्धी आणि सुबत्तेचे प्रतीक मानले जाते. मात्र, डाळिंबाचे महत्त्व केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरते मर्यादित नाही. आयुर्वेदातही डाळिंबाला महत्त्वाचे स्थान असून, त्याच्या फळासह साल, मुळे आणि फुलांचाही विविध उपचारांमध्ये उपयोग सांगितला आहे.
डाळिंब गणरायाला प्रिय असण्यामागे त्याच्या धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच आयुर्वेदिक गुणधर्मांचाही संदर्भ पाहता येतो. डाळिंबातील असंख्य लाल दाणे हे संपत्ती, समृद्धी, सुबत्ता, वंशवृद्धी तसेच विश्वातील असंख्य ब्रह्मांडांचे प्रतीक मानले जातात.
समृद्धीचे प्रतीक मानण्यामागे कथा
पौराणिक कथेनुसार पृथ्वीवर दारिद्र्य वाढले आणि प्रगती व समृद्धीची आवश्यकता निर्माण झाली. त्या वेळी देवांनी विघ्नहर्ता गणेशाची प्रार्थना केली. गणराय प्रसन्न झाले आणि त्यांनी दारिद्र्य दूर करण्यासाठी डाळिंबाचे फळ दिले. या फळातील असंख्य लाल दाण्यांमध्ये संपत्ती, समृद्धी आणि सुबत्तेचे रहस्य दडले असल्याचे त्यांनी सांगितल्याची कथा आहे.
गणेशाच्या विविध रूपांचे वर्णन करणाऱ्या मुद्गल पुराण आणि गणेश पुराणातही डाळिंबाचा संदर्भ आढळतो. उच्चिष्ट गणपती आणि विघ्न गणपती या रूपांमध्ये गणेशाच्या हातात डाळिंब असल्याचे वर्णन केले जाते. सोंडेत किंवा हातात डाळिंब धारण करणारे गणराय ऐश्वर्य, समृद्धी आणि अपत्यप्राप्तीचा आशीर्वाद देतात, अशी धार्मिक धारणा आहे.
डाळिंबातील शेकडो लाल दाणे वंशवृद्धी आणि फलनक्षमतेचे प्रतीक मानले जातात. त्यामुळे धार्मिक परंपरेत या फळाला समृद्धीशी जोडले गेले आहे.
आयुर्वेदात डाळिंबाचे महत्त्व
आयुर्वेदाच्या दृष्टीने डाळिंबाचे स्वरूप आणि गुणधर्म लक्षात घेता त्याचा आहार तसेच विविध औषधी उपयोगांसाठी उल्लेख केला जातो. डाळिंबाच्या विविध जातींनुसार त्याच्या चवीत फरक असला, तरी मधुर, कषाय आणि आम्ल अशा रसांचा त्यात समावेश असल्याचे आयुर्वेदात वर्णन केले आहे.
डाळिंब पित्तशामक, वातशामक तसेच पचनास सहाय्य करणारे मानले जाते. त्याचे दीपन-पाचन गुण भूक वाढविण्यास आणि पचनक्रियेला मदत करण्यास उपयुक्त ठरतात. हृदयासाठी हितकारक म्हणूनही त्याचा उल्लेख आढळतो.
आम्ल रस असूनही डाळिंबातील मधुर आणि कषाय गुणांमुळे ते इतर अनेक आम्ल पदार्थांप्रमाणे पित्त वाढविणारे मानले जात नाही. त्यामुळे आम्लपित्ताचा त्रास असलेल्या व्यक्तींसाठीही त्याचा योग्य प्रमाणात आहारातील उपयोग केला जातो.
पचनसंस्थेसाठी उपयुक्त
डाळिंबाचा उपयोग पचनाशी संबंधित विविध तक्रारींमध्ये केला जातो. अतिसार, ग्रहणीसारख्या विकारांमध्ये तसेच भूक मंदावणे आणि पचनशक्ती कमी होणे अशा स्थितीत आयुर्वेदात डाळिंबाचा उपयोग सांगितला आहे. त्यातील कषाय गुणामुळे आतड्यांच्या कार्यावरही त्याचा परिणाम होतो.
डाळिंब मुखशुद्धीसाठीही उपयोगी मानले जाते. त्यातील आम्ल गुणामुळे तोंडाला चव येण्यास मदत होते आणि रुची वाढते. उलटीचा त्रास असलेल्या व्यक्तींमध्येही त्याचा उपयोग केला जातो.
कफ आणि श्वसनमार्गासाठीही उपयोग
डाळिंब कफशामक गुणधर्माचे असल्याचे आयुर्वेदात मानले जाते. त्यामुळे कफाशी संबंधित तक्रारींमध्ये त्याचा उपयोग केला जातो. कंठापासून छातीपर्यंतच्या श्वसनमार्गातील कफ व संबंधित दोष दूर करण्यासाठी त्याचा उपयोग सांगितला आहे.
तापाच्या अवस्थेतही डाळिंबाचा उपयोग केला जातो. नाकातून रक्तस्राव होत असल्यास डाळिंबाच्या फुलांचा उपयोग केला जात असल्याचे आयुर्वेदिक संदर्भात सांगितले जाते.
रस आणि रक्तधातूच्या पोषणासाठी
डाळिंब रस आणि रक्तधातूच्या पोषणासाठी उपयुक्त मानले जाते. शरीरातील थकवा कमी करण्यासाठीही त्याचा उपयोग होतो. मधुर व स्निग्ध गुणांमुळे शुक्रवर्धक म्हणूनही त्याचा उल्लेख आयुर्वेदात आढळतो. तसेच मेंदूच्या कार्याला बळ देणारे गुण त्यात असल्याचे आयुर्वेदिक वर्णनात सांगितले जाते.
डाळिंबाच्या केवळ फळाचाच नव्हे, तर त्याच्या सालीचा, मुळांचा आणि फुलांचाही आयुर्वेदिक उपयोग केला जातो. कृमी, विशेषतः आतड्यांतील काही प्रकारच्या कृमींच्या विकारांमध्ये डाळिंबाच्या सालीचा व मुळांचा उपयोग केला जात असल्याचे आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत नमूद आहे.
फळ म्हणून सेवन, पण औषध म्हणून वापर वैद्यांच्या सल्ल्याने
आज डाळिंब हे सहज उपलब्ध असलेले आणि सर्वसामान्यांच्या आहारातील लोकप्रिय फळ आहे. त्याचा रसही मोठ्या प्रमाणात घेतला जातो. मात्र, डाळिंबाच्या विविध भागांचा औषधी उपयोग किंवा आयुर्वेदिक औषधांच्या स्वरूपातील सेवन हे वैद्यकीय सल्ल्यानुसारच करणे आवश्यक आहे.
धार्मिक श्रद्धेत समृद्धीचे प्रतीक असलेले डाळिंब आयुर्वेदाच्या दृष्टीनेही अनेक गुणांनी युक्त मानले जाते. गणरायाला अर्पण केले जाणारे हे लालचुटूक फळ केवळ नैवेद्याचा भाग नसून, भारतीय परंपरेत निसर्ग, आरोग्य आणि समृद्धी यांच्यातील संबंध अधोरेखित करणारे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते.
