‘लोकसाधना’ महावृक्षाचा जनक

पुस्तकातील एक प्रसंग व अनुभव असा की ज्यामुळे डॉ. राजा दांडेकर यांचा आयुष्यातील माईलस्टोन वाटावा. तरुणपणी वरोरा येथे ते गेले होते. संध्याकाळी उशिरा पोहचुनही पुज्यनीय बाबा आमटे जेवणासाठी थांबले होते. दांडेकर यांची सेवाभाव वृत्ती आणि कष्ट घेण्याची सतप्रवृत्ती यांनी साधनाताई व पुज्यनीय बाबा आमटे भारावले होते. त्यांना वरोरा येथेच कायमस्वरूपी राहण्यासाठी आग्रही होते.

राजगणेश परशुराम घुमारे,
धनकवडी, पुणे – ४३. ( मोबाईल क्र. 9850866535 )

‘कार्यकर्ता’ – आत्मकथन आधारित जीवन कहाणी अंतकरणाला भिडणारी तेव्हढीच प्रेरणादायी आहे. डॉक्टर राजा दांडेकर यांचा असाध्य ते साध्य जीवन प्रवास आणि त्यांचा वयाच्या सत्तर वर्षापर्यंतच्या जडणघडणीचा इत्यंभूत लेखा जोखा एक प्रचंड झंझावात आहे. कर्म व धर्म निभावणाऱ्या सुसंस्कारित, ध्येयनिष्ठ, तपस्वी साधक नायकाची अलौकिक कहाणी दीर्घ असली तरी खिळवून ठेवणारी आहे. याचे श्रेय चतुरस्त्र लेखक यांचे निर्विवादपणे आहे. शरीर डॉक्टर राजा दांडेकर यांचे तर आत्मा लेखक सुमेध वडावाला (रिसबुड) यांचा. याचा प्रत्यंतर प्रत्येक ओळ व प्रसंग वाचताना येतो. त्यांच्या शब्द मांडणी आणि सिद्धहस्त लेखन शैलीचे विशेष कौतुक !. ‘लोकसाधना’कार डॉक्टर राजा दांडेकर यांची जीवनकहाणी वेड लावते, भावुक करते व विशेष म्हणजे अंतर्मुख करते.

प्रस्तुत जीवन कहाणीचा नायक आरएसएसच्या मुशीतील कट्टर स्वयंसेवक, कष्टपूर्वक प्राप्त वैद्यकीय पदवीधर, कोकणातील दुर्गम ग्रामीण भागातील निस्वार्थ भावनेने केलेला वैद्यकीय सेवेकरी आणि ‘लोकसाधना’ महावृक्षाचा जनक आहे. खडतर राहणीमान सोसुन पुण्यातील वैद्यकीय शिक्षणाचा ध्यास व अट्टाहास कश्या संघर्षमय परिस्थितीत पूर्णत्वाला गेला होता याचे चित्रण अंगावर काटे आणतात. अडल्यानडल्या दारिद्र्याने पिचलेल्या रुग्णांची मनोभावे केलेली सुश्रुषा सुन्न करतात. दूरदृष्टीने चिखलगावातील सुवर्णमहोत्सव गाठू पाहणाऱ्या ग्रामकल्याणच्या आदर्शवत ‘लोकसाधना’चे उतुंग स्वप्न साकारणारी कहाणी अत्यंत मर्मभेदक आहे. राजकीय क्षेत्रातील तथाकथित निव्वळ राबणारे अखंड कार्यकर्ते यांच्या डोळ्यात अंजन घालणारी आहे.

कोकणातील गुडघे गाव ते अंतिम ठिकाण चिखलगाव ( लोकमान्य टिळक यांचे जन्म स्थान ) व्हाया पुणे, दापोली हा जीवन प्रवास अत्यंत खडतर, कसोटी पाहणारा आणि कठोर परिश्रमाचे चीज करणारा आहे. वडिलांच्या इच्छे विरुद्ध पुण्यात पोहचुन व राहुन वैद्यकीय क्षेत्रातील ( BAMS ) पदवी कोणत्या विपरीत परिस्थिती मध्ये व कशी प्राप्त केली याचे वर्णन वाचताना नकळत डोळे पाणवतात. पुण्यात कोथरूडच्या झोपडीत राहण्याची परिस्थिती बिकट होती. पुण्यात स्थिर सावर होण्यासाठी प्रकाश जोशी यांचा सिंहाचा वाटा होता. त्यांची संकट काळातील शिक्षण पुर्ण होईपर्यंत स्कॉलरशिप मिळवून देण्यासाठी केलेली पाठराखण, वैद्य खडीवाले यांचे अनमोल कृपाछत्र, दाते वाड्याने दिलेले आभाळा समान छत, चळवळीचे शिरलेले भूत, आणीबाणी काळातील येरवडा तुरुंगवासाची शिक्षा, असे विविध प्रसंग अक्षरशः पीळ पडतात. डॉक्टर राजा दांडेकर यांनी हार न मानता डॉक्टर होण्याचा ध्यास सोडला नव्हता.

डॉक्टर राजा दांडेकर यांनी शून्यातून शैक्षणिक, सामाजिक विश्व साकारले. दलित मित्र दादासाहेव ताटके यांच्या मुळे डेन्मार्कच्या ‘तेरे देस होम्स ‘च्या आर्थिक मदतीचा मार्ग गवसला. मदत कायम स्वरूपी मिळत राहिली. आ. डॉ. (स्व.) भवरलाल जैन, जळगाव यांच्या ‘जैन इरिगेशन आणि समूह’ ची अनमोल आर्थिक मदत, मार्गदर्शन व पाठबळ लाभले. इन्फोसिस फौंडेशनच्या सुधा मूर्ती यांची ‘लीलावती’ इमारत बांधण्यासाठी, पुण्याचे बंकट शेट यांची ‘गुणशीला’ इमारत बांधकाम साठी, ‘कॉटन किंग’ चे शुभदा व प्रदीप मराठे तसेच देशातील परदेशातील देणगीदार इत्यादींचे वेळचे वेळी, अडचणी समयी झालेली आर्थिक मदत ‘लोकसाधना’ संकुल निर्मितीसाठी, शाळांचे वर्ग वाढविण्यासाठी, ग्रामीण भागातील विद्यार्थी यांना उपयुक्त शिक्षण, सोई सुविधा पुर्ती साठी लाभदायी व उपयुक्त ठरली. डॉ. दांडेकर यांनी विश्वास कायम राखत आर्थिक हिशोब चोख ठेवला.

डॉ. राजा दांडेकर यांनी ‘लोकसाधना’ च्या प्रारंभापासून ते भविष्यातील प्रकल्पांना अधिकाधिक मजबुती मिळण्यासाठी ग्राम विकास व कल्याणच्या स्वप्नपुर्ती साठी आर्थिक स्त्रोत्र शोध व प्राप्तीसाठी अहोरात्र झटले. फिनोलेक्सच्या मदतीने साकारलेला तीन वर्षाचा आयबीटी अभ्यासक्रम, ‘साबळे वाघिरे कंपनी’चे नितीन शेट साबळे यांचा पुणे जिल्ह्यातील उर्से गावातील चारशे एकर जागेवरील दोनशे एकरात साडेतीन लाख वृक्ष लागवड, सासवड गावानजीक आठ कि.मी. लांबीची दुतर्फा साडे तीन हजार वृक्ष लागवड प्रकल्प अश्या कामगिरीने ‘लोकसाधना’ ची आर्थिक बाजु बळकट केली. वास्तविक ज्या चिखलगावासाठी मरमर राबले तेथील ग्रामस्थांनी त्यांना, कुटुंबाला वाळीत टाकूनही ते खचले नाहीत. त्यांनी माघार घेतली नाही.

पुस्तकातील एक प्रसंग व अनुभव असा की ज्यामुळे डॉ. राजा दांडेकर यांचा आयुष्यातील माईलस्टोन वाटावा. तरुणपणी वरोरा येथे ते गेले होते. संध्याकाळी उशिरा पोहचुनही पुज्यनीय बाबा आमटे जेवणासाठी थांबले होते. दांडेकर यांची सेवाभाव वृत्ती आणि कष्ट घेण्याची सतप्रवृत्ती यांनी साधनाताई व पुज्यनीय बाबा आमटे भारावले होते. त्यांना वरोरा येथेच कायमस्वरूपी राहण्यासाठी आग्रही होते. मात्र दांडेकर यांनी कोकणातील दुर्गम भागातच ‘लोकसाधना’ स्वप्न उराशी बाळगले होते. २० जून १९८० रोजी वरोरा सोडताना त्यांच्या डायरीतील पुज्यनीय बाबा आमटे यांचे सुवर्णअक्षरी आशीर्वाद पर शब्द ‘संकल्पाचं सतत स्मरण , हाच जप !’ … तुझा बाबा . सदोदित आचरणात आणला. सत्यात उतरविला.

डॉ. राजा दांडेकर यांनी कृषीसाक्षरता, स्त्री आरोग्य चळवळ, महिला सक्षमीकरण, ग्रामविकास, उपयुक्त शिक्षण व संस्कार यांनी घडविलेले विद्यार्थी आदी प्रकल्प, उपक्रम नेटाने राबविले. पुर्णतः यशस्वी केले. चिखलगावातील आदर्शवत कामगिरीचा व कर्तृत्वाचा डंका देशात नव्हे परदेशात गाजतो आहे. याचे संपुर्णतः श्रेय डॉक्टर यांच्या प्रामाणिक स्वभावाला, मेहनती बाणेदार व त्यागी वृत्तीला आहे. सावली सारख्या साथ देणाऱ्या सौ. रेणुताई यांचा सिंहाचा वाटा निर्विवादपणे आहे. नांदेड मधील कॉलेजची नोकरी सोडावी लागली. पीएच.डी ऐवजी बी.एड करावे लागले. भिक्षा न मागणाऱ्या फकिराशी त्यांनी लग्न केल्याचा पश्चाताप त्यांना कधीच करावा लागला नाही.

‘लोकसाधना’ची आदर्शवत कामगिरी अधिक जोमाने उंचाविण्यासाठी त्यांचा बरोबरीचा वाटा आहे. मुलगा कैवल्य, त्याची पत्नी सौ. धनश्री, मुलगी मेजर (निवृत्त) मैत्रियी, तिचे पती लेफ्टनंट कर्नल सर्वानन आणि कोअर टीमचे ताज्या दमाचे कुशल शिलेदार यांचे योगदान बहुमुल्य आहे. ही सर्व ताज्या दमाची मंडळी सक्षम आणि वारसदार असल्याचा सार्थ अभिमान डॉ. राजा दांडेकर यांना आहे.

लोकसाधना !

सामूहिक  लोकमुक्तीची साधना
म्हणजेच लोकसाधना.
लोकांनी लोकांसाठी केलेली लोकसाधना !
गेली साडेतीन तपं ! पंचेचाळीस वर्ष ही लोकसाधना आम्ही लोकसाधक म्हणून करीत आहोत.
सामूहिक लोकमुक्तीचे एकमेव साधन म्हणजे शिक्षण.
सार्वत्रिक शिक्षणाचं कार्य हाती घेऊन लोकनिर्माणासाठी चाललेली ही साधना,
लोकनिर्माणासाठी चाललेली ही साधना,
लोकनिर्माणातून साधणार आहे ते ग्रामकल्याण. 
आणि अर्थातच ग्रामकल्याणाचं अंतिम उद्दिष्ट म्हणजे राष्ट्रनिर्माण !
अंततः लोकसाधना हीच जीवनसाधना !

- डॉ. राजा दांडेकर

पुस्तकाचे शीर्षक : कार्यकर्ता ( डॉ. राजा दांडेकर यांची आत्मकथा )
लेखक : सुमेध वडावाला (रिसबुड)
प्रकाशक : ‘उन्मेष प्रकाशन’ पुणे
पृष्ठे : – ३५०
किंमत – रु. ५००