सोलापुरातून सेवाग्रामकडे…

१० ऑक्टोबर १९१०. सोलापूरच्या एका सर्वसामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबात द्वारकानाथचा जन्म झाला. आठ भावंडांचा परिवार, वडील शांताराम कोटणीस कापड दुकानात नोकरी करणारे. घरात गरिबी होती पण संस्कार श्रीमंत होते. हुशार द्वारकानाथने मुंबईच्या नामांकित सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेजमधून डॉक्टरची पदवी मिळवली. त्याच्यासमोर परदेशात जाऊन पैसे कमवण्याचा मार्ग खुला होता, पण त्याने वेगळा रस्ता निवडला – गरिबांची सेवा.

आईचा निरोप तो शेवटचाच ठरला…

इ.स. १९३७. जपानने चीनवर क्रूर आक्रमण केले. गावे जाळली जात होती, हजारो चिनी सैनिक रक्ताच्या थारोळ्यात पडले होते. हॉस्पिटल नाहीत, डॉक्टर नाहीत, औषधे नाहीत. चीनचे लष्करप्रमुख जनरल झू दे यांनी जगाला मदतीसाठी साद घातली. ते पत्र भारतात पंडित नेहरूंकडे आले. तेव्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष होते नेताजी सुभाषचंद्र बोस. त्यांनी ३० जून १९३८ रोजी देशाला हाक दिली – “चीनला मदत करा!”

अवघ्या काही दिवसांत पाच डॉक्टरांची टीम उभी राहिली, एक रुग्णवाहिका आणि बावीस हजार रुपये जमा झाले. ही बातमी समजताच तरुण डॉ. कोटणीस आई-वडिलांकडे गेले. वडिलांनी अभिमानाने परवानगी दिली. आईच्या डोळ्यात मात्र पाणी तरारले. “मी लवकरच येईन गं” असे म्हणून द्वारकानाथ घराबाहेर पडला. कुणाला माहीत होते, तोच त्याचा शेवटचा निरोप ठरणार आहे.

बॅटरीच्या उजेडात बहात्तर तास ऑपरेशन

चीनमध्ये त्यांनी जे पाहिले ते अंगावर शहारे आणणारे होते. हॉस्पिटल म्हणजे मातीच्या भिंतींच्या झोपड्या. विजेचा एकही बल्ब नाही. साधे डेटॉल नाही. पण हा सोलापूरचा पोरगा डगमगला नाही. त्याने बॅटरी आणि मेणबत्तीच्या उजेडात ऑपरेशन सुरू केले. एका युद्धात एकाच वेळी शेकडो सैनिक जखमी झाले. डॉ. कोटणीस यांनी सलग बहात्तर तास डोळ्याला डोळा न लावता शस्त्रक्रिया केल्या. जवळपास आठशे हून अधिक सैनिकांचे प्राण त्यांनी वाचवले. चिनी सैनिक त्यांना देवदूताप्रमाणे पाहू लागले आणि प्रेमाने म्हणू लागले – “के दा फू” म्हणजे “मोठे डॉक्टर!”

याच काळात त्यांची ओळख चिनी नर्स गुओ छिंगलान यांच्याशी झाली. दोघांनी लग्न केले. त्यांना एक गोंडस मुलगा झाला. त्याचे नाव त्यांनी ठेवले ‘यिनहुआ’ – याचा अर्थ आहे ‘भारत-चीन मैत्री’.

वयाच्या ३२ व्या वर्षी अखेरचा श्वास

सततची धावपळ, कडाक्याची थंडी, अपुरी झोप आणि औषधांची कमतरता यामुळे त्यांची प्रकृती खालावली. त्यांना अपस्माराचे झटके येऊ लागले. सहकाऱ्यांनी आराम करायला सांगितले, पण ते ऐकेनात. अखेर ९ डिसेंबर १९४२. वयाच्या अवघ्या ३२ व्या वर्षी, आपल्या मायभूमीपासून हजारो मैल दूर असलेल्या चीनच्या भूमीत त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्याच्या मृत्यूची बातमी संपूर्ण चिनभर वाऱ्यासारखी पसरली. संपूर्ण चीन रडला. माओ झेडोंगने स्वतः रेशमी कापडावर शोकसंदेश लिहिला – “सैन्याने एक हात गमावला, राष्ट्राने एक मित्र गमावला.” त्यांच्या अंत्ययात्रेला हजारो चिनी नागरिक लोटले होते. चीन सरकारने त्यांना ‘शहीद’ म्हणून गौरवले.

आजही जिवंत आहे त्यांचा वारसा

आजही चीनच्या शिजियाझुआंग शहरात त्यांचे भव्य स्मारक आणि संग्रहालय आहे. त्यांच्या नावाने दोन मोठी रुग्णालये, एक लष्करी वैद्यकीय अकादमी आणि असंख्य शाळा चालतात. दरवर्षी ‘छिंगमिंग’ सणाला चीन सरकार अधिकृतपणे त्यांना मानवंदना देते. भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट काढले आणि महान दिग्दर्शक व्ही. शांताराम यांनी ‘डॉ. कोटणीस की अमर कहानी’ हा अजरामर चित्रपट बनवला.

आज भारत-चीन संबंधात तणाव असला तरी डॉ. कोटणीस हे नाव दोन देशांमधील मानवतेचा सगळ्यात मोठा पूल आहे. सोलापूरच्या मातीने अनेक हिरे दिले, पण द्वारकानाथ कोटणीस हा हिरा असा आहे ज्याचा प्रकाश आजही दुसऱ्या देशाच्या आकाशात तळपतोय. आपण सोलापूरकर म्हणून त्यांचा वारसा पुढे नेणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.