शब्दाचा परिणाम विचारात घ्यायलाच हवा…

सहजें शब्दु तरी विषो श्रवणाचा । परि रसना म्हणे हा रसु आमुचा ।
घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा । हा तोचि होईल ।। १७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – सहज पाहिलें तर शब्द हा केवळ कानांचा विषय आहे, परंतु जिव्हा म्हणेल कीं, हा शब्द माझा रसविषय आहे. नाकाला असें वाटले कीं, या शब्दांच्या योगानें मला सुवास मिळावा तर शब्दच अनुक्रमें रस व सुवास होईल.

श्रीज्ञानेश्वर माऊली ध्यानयोगाचे महत्त्व सांगताना भक्तिभावातून ज्ञान कसे अनुभूतीत येते हे सांगत आहेत.

🔸 “सहजें शब्दु तरी विषो श्रवणाचा”
“विषयाचा शब्द सहज असला, म्हणजे सामान्य वाटणारा असला, तरी श्रवणासाठी तो विष होतो.”

इथे माऊली सांगतात की, एकच शब्द असतो, पण त्याचा अर्थ, परिणाम, किंवा प्रभाव माणसाच्या वृत्तीवर अवलंबून असतो. सामान्य किंवा सांसारिक माणसाला जरी शब्द सामान्य वाटला, तरी तो त्याच्यासाठी विष म्हणजे विकार उत्पन्न करणारा ठरतो. कारण त्याच्या श्रवणाच्या वृत्तीवर आसक्ती, विकार आणि विषयांची चटक असते.

🔸 “परि रसना म्हणे हा रसु आमुचा”
“पण आमच्या जिभेला म्हणावं, की हा शब्द म्हणजे अमृतरसच वाटतो.”

इथे ‘आमुचा’ म्हणजे साधक, योगी, किंवा ज्ञानी व्यक्तींचा दृष्टिकोन. त्यांच्या अंतःकरणात जी शुद्धता आहे, त्या आधारे त्यांना त्याच शब्दांत ‘रस’ म्हणजे चैतन्य, आत्मानंद, ईश्वरभाव जाणवतो. म्हणून ते म्हणतात, “हा आमचा रस आहे” — कारण शब्दातला ईश्वरी भाव ते ओळखू शकतात.

🔸 “घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा”
“घ्राणेंद्रियाला जसा सुगंधाचा भाव उत्पन्न होतो…”

ही उपमा आहे. जसं नाकाने फुलांचा सुवास घेतल्यावर आपल्याला त्या फुलांचा भाव, रस, सुंदरता कळते, तसंच ज्ञानीजनांना शब्दांमधून ईश्वरप्राप्तीचा अनुभव येतो. शब्द फक्त ध्वनी न राहता ते ‘परिमळ’ — म्हणजे आध्यात्मिक सुगंध बनतात.

🔸 “हा तोचि होईल”
“तो (शब्द) तोच आहे.”

इथे मोठा संकेत आहे — माऊली सांगतात की शब्द तोच असतो, तो बदलत नाही. पण अनुभवणाऱ्याच्या वृत्तीप्रमाणे त्याचा अर्थ आणि प्रभाव बदलतो. सामान्य माणसासाठी तो विष, आणि साधकासाठी तोच अमृत.

🌺 निरूपणाचा सारांश:
ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की शब्द, ध्वनी, नाम हे सर्व एकसारखेच असतात — पण आपण त्यांना कसे ऐकतो, अनुभवतो, हे आपल्या अंतःकरणावर अवलंबून असते. एकच गीतेचा श्लोक, एखाद्याला कंटाळवाणा वाटतो, तर दुसऱ्याला त्यात परमात्मा प्रकट होतो.

हे म्हणजेच — दृष्टी बदला, दृष्य बदलते. त्यामुळे ज्या कानांनी ईश्वरभक्ती ऐकली आहे, त्यांच्यासाठी तोच शब्द अमृतरस होतो. ज्या मनाने आसक्ती स्वीकारली आहे, त्याच्यासाठी तोच शब्द विषसमान होतो. यामुळेच साधकाला अंतःकरण शुद्ध ठेवणं अत्यावश्यक आहे.

🌼 आधुनिक संदर्भात उपयोग:
आजच्या काळातही, माणूस सोशल मीडिया, गाणी, बातम्या, संवाद — या सगळ्या शब्दप्रवाहात जगतो. पण कोणते शब्द आपण आत्मसात करतो, यावर आपल्या मन:स्थितीचा परिणाम होतो. जसं माणसाच्या भावनेप्रमाणे संगीत वेगळं वाटतं, तसंच ज्ञानी साधकाला प्रत्येक शब्दात भगवंत प्रकट होतो.

यासाठी साधना ही तनुमनुजीवे करावी. श्वासाचा स्वर आपल्या कानांनी ऐकावा. तोच विषय असावा. तो जाणण्याचा प्रयत्न करावा. त्या स्वरामध्येच आपले मन गुंतवावे. मनाने तो स्वर ऐकावा अन् त्यावर मन केंद्रीत करावे. यातूनच मग आत्मज्ञानाचा रसबोध होतो. हा अमृतरस सेवन करून तृप्त व्हावे. म्हणजे सर्व शरीरात शांती उत्पन्न होईल.

शब्दाचे परिणाम मोठे आहेत. यासाठी कोणते शब्द ऐकण्याची सवय आपण ठेवावी हे लक्षात घ्यायला हवे. चांगल्या शब्दांचे परिणाम चांगले होतात, तर वाईट अन् विषयाच्या शब्दाचे परिणाम वाईट होतात. यासाठी या शब्दांत गुंतून न राहाता मनाने श्वासाच्या शब्दांना अनुभवन्याचा प्रयत्न करावा. म्हणजे मन शुद्ध राहील अन् ज्ञानाची अनुभुती येत राहील.