तैसें शरीर होये । जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये ।
मग देहाकृती बिहे । कृतांतु गा ।। २५९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – ज्यावेळी कुंडलिनी चंद्रामृत पिते त्यावेळी शरीर असे होते, मग त्या देहाच्या आकाराला पाहून यम भितो.

अध्याय सहावा हा ज्ञानेश्वरीतील अत्यंत गूढ, सूक्ष्म आणि योगशास्त्राने परिपूर्ण असा अध्याय आहे. ‘ध्यानयोग’ या विषयावर आधारित या अध्यायात ज्ञानदेवांनी कुंडलिनी जागृती, प्राणायाम, नाड्यांचे संचालन, आणि समाधीच्या अवस्थेतील अनुभूती यांचे अत्यंत रसाळ आणि प्रगाढ वर्णन केले आहे.

वरील ओवी ही त्या कुंडलिनी जागृतीच्या प्रक्रियेतील एक निर्णायक क्षणाचे अत्यंत प्रभावी चित्रण करते. “तैसें शरीर होये…” – ही ओवी सांगते की जेव्हा साधकाच्या कुंडलिनी शक्तीने ‘चंद्र’ म्हणजे सहस्रारातील सोमरस प्राशन केले, तेव्हा त्याचे शरीर असे दिव्य आणि तेजस्वी होते की मृत्यूसुद्धा (कृतांत) त्याला स्पर्श करण्यास घाबरतो.

शब्दार्थ आणि ओवीचे थेट भाषांतर

कुंडलिनी – मूलाधार चक्रात सुप्तावस्थेत असलेली आद्यशक्ती, योगमार्गातील जागृतीचे मूळ केंद्र.
चंद्र पिये – ‘चंद्र’ हा इथे सहस्रारातील सोमरसाचा प्रतीक आहे. सहस्रारात ज्या वेळेस कुंडलिनी पोहोचते, तेव्हा ती अमृततुल्य सोमरस प्राशन करते.
कृतांतु – यम, मृत्यूदेवता.
बिहे – घाबरणे, थरथरणे.

जेव्हा कुंडलिनी शक्ती जागृत होऊन सहस्राराशी एकरूप होते (चंद्र पिते), तेव्हा त्या साधकाचे शरीर दिव्यता प्राप्त करते. ते शरीर इतके पावन, तेजस्वी व ब्रह्मरूप होते की यमसुद्धा त्याच्या समीप जाण्याचा धाडस करीत नाही. अशा साधकावर मृत्यूचा अधिकार राहत नाही, तो अजर, अमर व अविनाशी अवस्थेत प्रवेश करतो.

१. कुंडलिनी शक्तीचे जागरण – जीवनातील महामानवतेकडे प्रवास

ज्ञानदेवांनी कुंडलिनीचे वर्णन एका सुप्त सर्पासारखे केले आहे, जो मूलाधारात गुंडाळलेला असतो. सामान्य माणसाचे जीवन या सुप्त कुंडलिनीच्या जागृतीशिवाय अपूर्ण असते. जगणं हे फक्त शरीरसुख, इंद्रियांच्या मागे धावणं, आणि कर्मकांड या पातळीवर चालू राहतं. पण जेव्हा साधक गुरुकृपेने किंवा योगाभ्यासाने अंतर्मुख होतो, तेव्हा त्याच्या जीवनात एक क्रांती होते.

कुंडलिनी जेव्हा जागृत होते, तेव्हा ती सुषुम्ना मार्गे वरच्या चक्रांकडे प्रगती करते. ही शक्ती एक एक चक्र भेदून वरच्या दिशेने प्रवास करते. ह्या प्रवासात साधकाचे अहं कमी होते, इच्छा-वासना शांत होतात आणि अंतःकरण निर्मळ बनते.

२. ‘चंद्र पिणे’ याचा आध्यात्मिक अर्थ

इथे ‘चंद्र पिणे’ हा शब्द म्हणजे सहस्रार चक्राशी कुंडलिनीचे संयोग होणे. चंद्र म्हणजे त्या सहस्रारातील सोमरस – अमृत. ह्या अमृताचा अर्थ आहे:
अहंभावाचा लय
अनंत आनंदाची अनुभूती
जीवनाच्या द्वैतभावाच्या पलिकडे जाणे

जेव्हा साधकाच्या अंतःकरणात अहं पूर्ण लय पावतो, तेव्हाच त्याला आत्मानुभूती होते. त्या आत्मानुभूतीच्या क्षणी त्याच्या शरीरात एक परावैश्विक चेतना भरते, जिचा परिणाम असा होतो की, त्या देहात असणारा जीव हाच ब्रह्मरूप होतो.

३. मृत्यूवरील विजय – ‘कृतांतु बिहे’

ज्ञानदेव म्हणतात की, “मग देहाकृती बिहे कृतांतु गा” – याचा अर्थ, शरीराची अशी काही अवस्था होते की खुद्द मृत्यूदेखील त्याच्या सामर्थ्यापुढे गारद होतो. इथे “कृतांत” म्हणजे यम, मृत्यूचे प्रतीक. ही केवळ रूपकात्मक भाषा नाही, तर त्यामागे खूप गहन आध्यात्मिक सत्य आहे.

एका साधकाने जेव्हा पूर्ण ब्रह्मसाक्षात्कार अनुभवला असतो, तेव्हा त्याचं “मीपण” लय पावलेलं असतं. ज्याला “मी” वाटत होतं, तोच हरपलेला असतो. त्या आत्मभानात तो ‘अहं ब्रह्मास्मि’ या अवस्थेत स्थिर होतो. या अवस्थेत शरीराचे, काळाचे, मृत्यूचे बंधन राहत नाही. म्हणूनच यमसुद्धा त्याला स्पर्श करू शकत नाही.

४. पारंपरिक संत साहित्याचा दृष्टिकोन

संत तुकाराम म्हणतात :

“मरणालागी गा मरण । आले पाणि वाचोनें”

म्हणजेच, मृत्यूवर मात करणारा तोच खरा जिवंत असतो. त्याने स्वतःचं शरीर असं निर्मळ केलं की यमाचं कामच उरत नाही.

रामदास स्वामी म्हणतात :

“देह मरे, व्याधी मरे, मरे मरे अहंकार ।
निश्चयाचा महामार्ग पंढरीचा रखुमादावर ।।”

इथेही अहंकार मरणाचीच गोष्ट आहे. जेव्हा अहं मरतो, तेव्हा शरीर ब्रह्मरूप होतं, आणि तेच अमरत्वाचं लक्षण आहे.

५. वैज्ञानिक आणि योगशास्त्रीय दृष्टिकोन

कुंडलिनी योग शास्त्रात शरीरातील सात चक्रांचे महत्त्व आहे. मूलाधार ते सहस्रार ही अंतःप्रवासाची दिशा आहे. ह्या प्रवासात ‘इडा’, ‘पिंगळा’, आणि ‘सुषुम्ना’ या तीन प्रमुख नाड्या कार्य करतात.

‘चंद्र’ ही नाडी म्हणजे इडा.
पण ‘चंद्र पिणे’ म्हणजे केवळ नाडीशास्त्र नव्हे; तर सहस्रारातील ‘अमृत धारांचा अनुभव’ होय.

जेव्हा सुषुम्नामार्गे प्राणा वर चढतो आणि सहस्राराशी संयोग होतो, तेव्हा एका विशिष्ट जैविक आणि अध्यात्मिक स्थितीत शरीरात शीतलता, सौम्यता आणि दिव्यता निर्माण होते. ह्या अवस्थेत माणूस कोणत्याही व्याधींपासून मुक्त होतो. त्याचे शरीर तप्ततेवर नियंत्रण ठेवते आणि हृदयशक्ती स्थिर होते.

६. “देहाकृती बिहे” – शरीराचा परम दिव्यत्वाकडे प्रवास

ही अवस्था कुठलाही योगी सहज प्राप्त करू शकत नाही. हा प्रपंचातून परमार्थाच्या दिशेने, साधनेतून समाधीच्या दिशेने केलेला दीर्घकाळाचा प्रवास आहे. या प्रवासात अनेक मानसिक, शारीरिक आणि आध्यात्मिक संकटे येतात. पण अखेर, साधक त्या अंतिम ‘सोहम्’ अवस्थेपर्यंत पोहोचतो – जिथे ‘मी’ आणि ‘तो’ यांचा भेद मिटतो.

अशा वेळी शरीर केवळ हाड-मांसाचं नसतं. ते शरीर ब्रह्माची मूर्त बनतं. म्हणूनच, “कृतांतु बिहे” – यमसुद्धा त्याला घेऊ शकत नाही.

७. गुरु-प्रसाद व कृपावंत देह

या अवस्थेला पोहोचण्यासाठी केवळ स्वतःची साधना पुरेशी नसते. गुरुकृपा, शरणागतभाव, सेवा, नामस्मरण हे सगळे खांदे मिळूनच कुंडलिनीचे अंतिम जागरण घडवून आणतात.

गुरु हेच त्या कुंडलिनीला स्पर्श करणारे आणि तिच्या प्रवासाला दिशा देणारे दिव्य बिंदू असतात. कारण जीवाच्या संचित वासनांची गाठ उकलणे हे अत्यंत कठीण कार्य आहे, जे फक्त कृपायोगेच सहजतेने साध्य होते.

८. उपसंहार : अजरत्वाच्या उंबरठ्यावर

या ओवीतून ज्ञानदेव आपल्याला सांगतात की, योगमार्ग हा मृत्यूच्या भीतीच्या पार जाण्याचा मार्ग आहे. या मार्गावर आत्मज्ञान, समाधी आणि ब्रह्मसाक्षात्कार हे अंतिम टप्पे आहेत. ज्यावेळी साधक या टप्प्यांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा शरीर अजर, अमर, तेजस्वी बनते. त्याच्या शरीरात असतो तो आत्मा ब्रह्मरूप होतो. आणि म्हणूनच, मृत्यूसुद्धा त्या देहाला स्पर्श करू शकत नाही.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी केवळ एका योगीच्या अनुभूतीचे वर्णन नाही, तर एक अत्युच्च आध्यात्मिक लक्ष्य ठरते. ही ओवी जणू मानवाच्या अंतिम उत्क्रांतीचा श्वास आहे – जिथे मृत्यूवरच विजय मिळवला जातो.

निष्कर्ष

“तैसें शरीर होये । जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये ।
मग देहाकृती बिहे । कृतांतु गा ।।”

या एका ओवीतून ज्ञानेश्वर माऊलींनी योगशास्त्र, आध्यात्मिक उत्क्रांती, मृत्यूवरील विजय आणि ब्रह्मसाक्षात्काराचा परिपूर्ण अनुभव आपल्यासमोर ठेवला आहे. ही ओवी केवळ अर्थपूर्ण नव्हे, तर साधकासाठी प्रेरणादायी आहे.

ज्यावेळी आपल्या शरीरात कुंडलिनी चंद्रपान करते, त्या क्षणी आपण मरणाच्या पलिकडे जातो – आणि खऱ्या अर्थाने ‘जगायला’ लागतो. हेच जीवनाचे खरे रहस्य आणि संत परंपरेचे अंतिम ध्येय आहे.