ब्रह्मदेवाचाही पिता असलेला परमात्मा स्वतःचं मोठेपण का विसरतो? आणि ज्याच्यासमोर संपूर्ण विश्व नतमस्तक होतं, तोच श्रीकृष्ण अर्जुनाला ‘भलें केलें’ असं इतक्या सहजपणे का म्हणतो?
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – ९०११०८७४०६
मी पीतामहाचा पिता । हें आठवितांही नाठवे चित्ता ।
कीं म्हणतसे वा पांडुसुता । भलें केलें ।। २०६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा
ओवीचा अर्थ – ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, ब्रह्मदेवाचे आपण वडील आहों, हे श्रीकृष्णास माहीत असूनही याची आठवण त्यांच्या चित्ताला होईना व ते अर्जुनाला म्हणाले, बाबा अर्जुना, ठीक केलेंस.
आपण एखादी छोटीशी कामगिरी केली तरी तिची आठवण वारंवार करून घेतो. पद, पैसा, ज्ञान किंवा प्रतिष्ठा मिळाली की ‘मी कोण आहे’ हे जगाला सांगण्याची धडपड सुरू होते. पण ज्याच्या स्वरूपातून ब्रह्मदेवासारखा सृष्टिकर्ताही प्रकट झाला, त्या श्रीकृष्णांना मात्र आपल्या परमत्वाचा अहंकार नाही. उलट ते अर्जुनाशी सखा म्हणून बोलतात. ज्ञानेश्वर माऊलींनी याच विलक्षण आध्यात्मिक रहस्याचा उलगडा या ओवीत केला आहे.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत श्रीकृष्णाच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक विलक्षण विरोधाभास उलगडतो.श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, ब्रह्मदेवाचा पिता मी आहे. म्हणजेच सृष्टीच्या निर्मितीमागील जे आदितत्त्व आहे, त्याचाही उगम ज्या परमचैतन्यातून झाला आहे, ते चैतन्य म्हणजे श्रीकृष्णाचे स्वरूप. तरीही या महान सत्याची स्वतःलाच आठवण करून देण्याची आवश्यकता त्यांना भासत नाही. उलट अर्जुनाने काही योग्य विचार केला, योग्य प्रश्न विचारला किंवा योग्य भाव व्यक्त केला की कृष्ण सहजपणे म्हणतात—“भलें केलें, पांडुसुता!”
हीच गोष्ट माऊलींना अद्भुत वाटते.
सामान्य माणसाला एखादे मोठे पद मिळाले, प्रतिष्ठा मिळाली, संपत्ती मिळाली किंवा समाजात मान्यता मिळाली की त्याची जाणीव त्याच्या प्रत्येक बोलण्यातून दिसू लागते. “मी कोण आहे”, “माझे महत्त्व किती आहे”, “माझ्याकडे काय आहे”, याची आठवण त्याला वारंवार होत राहते. पण ज्याच्याकडे खरे सामर्थ्य असते, त्याला स्वतःच्या सामर्थ्याची जाहिरात करण्याची गरज नसते. ज्याच्याकडे खरे ज्ञान असते, त्याला “मी ज्ञानी आहे” असे सांगावे लागत नाही. आणि ज्याला आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याच्यासाठी ‘मी’पणाची जाणीवच हळूहळू विरघळून जाते.
श्रीकृष्णाच्या या स्वरूपाकडे माऊली आपले लक्ष वेधतात.
“मी पीतामहाचा पिता” हे वाक्य केवळ कृष्णाच्या दैवी सामर्थ्याचे वर्णन नाही. त्यामागे भारतीय अध्यात्मातील एक अत्यंत मूलभूत विचार आहे. ब्रह्मदेवाला ‘पीतामह’ म्हटले जाते.सृष्टीचा आदिपुरुष पण कृष्ण म्हणतात, त्या पीतामहाचाही पिता मी आहे. म्हणजे सृष्टी जिथून प्रकट झाली, त्या मूळ चैतन्याचा निर्देश येथे केला आहे. विश्वातील प्रत्येक रूप, प्रत्येक जीव, प्रत्येक शक्ती, प्रत्येक सर्जनशीलता ही एका मूलभूत चैतन्यापासून प्रकट होत असते. त्या मूलतत्त्वाला वेदान्त ‘ब्रह्म’ म्हणतो.
परंतु गंमत अशी की, या सर्वोच्च सत्याची जाणीव असूनही श्रीकृष्ण त्या सत्याचा अहंकार बाळगत नाहीत. “मी ब्रह्मदेवाचा पिता आहे” या ज्ञानातून त्यांच्यात गर्व निर्माण होत नाही. कारण आत्मज्ञान आणि अहंकार एकाच ठिकाणी टिकू शकत नाहीत. “मी मोठा” ही भावना जिथे असते, तिथे अजून ‘मी’ शिल्लक असतो. परंतु आत्मसाक्षात्काराच्या अवस्थेत ‘मी’ हे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून उरत नाही; ते सर्वव्यापी चैतन्यात विलीन होते.
म्हणूनच “हें आठवितांही नाठवे चित्ता” हा माऊलींचा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे.
श्रीकृष्णांना स्वतःचे परमस्वरूप माहीत नाही असे येथे म्हणायचे नाही. उलट त्यांना पूर्ण जाणीव आहे. पण त्या जाणीवेचा अहंकार होत नाही. जसे समुद्राला आपल्या अथांगतेचा गर्व नसतो, सूर्याला आपल्या प्रकाशाची जाहिरात करावी लागत नाही आणि आकाशाला आपल्या विशालतेची आठवण करून द्यावी लागत नाही, तसेच परमात्मस्वरूपाला स्वतःच्या परमत्वाची आठवण करून देण्याची गरज नसते. ते असणेच त्याचे स्वरूप आहे.
माणसाच्या जीवनातील दुःखाचा एक मोठा भाग ‘मी’भोवती फिरतो. “माझे यश”, “माझे अपयश”, “माझा मान”, “माझा अपमान”, “माझे दुःख”, “माझी माणसे”, “माझी संपत्ती” अशा असंख्य कल्पनांनी मन स्वतःभोवती एक अदृश्य भिंत उभी करते. या ‘मी’ला सतत स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करायचे असते. म्हणूनच कौतुक झाले की मन फुगते आणि टीका झाली की मन कोसळते. बाहेरच्या जगातील प्रत्येक घटना या ‘मी’च्या चष्म्यातून पाहिली जाते.
ज्ञानेश्वरी मात्र आपल्याला या ‘मी’च्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग दाखवते.
श्रीकृष्णाचे उदाहरण त्यासाठी अत्यंत सुंदर आहे. ज्याच्या चरणी संपूर्ण विश्वाचे अस्तित्व आहे, ज्याला ब्रह्मदेवाचाही पिता म्हटले जाते, तोच कृष्ण अर्जुनाशी अत्यंत सहजपणे संवाद साधतो. अर्जुनाला ते उपदेश करतात, त्याचे प्रश्न ऐकतात, त्याच्या भावनांना समजून घेतात आणि त्याला प्रेमाने मार्गदर्शन करतात. येथे परमात्मा आणि जीव यांच्यामध्ये अंतर निर्माण करणारा दर्प नाही. उलट परमात्मा स्वतःला भक्ताच्या जवळ आणतो.
याच ठिकाणी “कीं म्हणतसे वा पांडुसुता । भलें केलें” हा भाग विशेष सुंदर वाटतो.
अर्जुनाने केलेल्या योग्य विचाराला कृष्ण म्हणतात—“पांडुसुता, तू चांगले केलेस.” परमेश्वराला प्रश्न विचारणाऱ्या जीवाचे ते स्वागत आहे. अध्यात्मात प्रश्न विचारणे म्हणजे श्रद्धेचा अभाव नव्हे. उलट योग्य प्रश्न हा ज्ञानप्राप्तीच्या प्रवासाचा पहिला टप्पा असतो. अर्जुन युद्धभूमीवर उभा राहून प्रश्न विचारतो, संभ्रम व्यक्त करतो, स्वतःच्या मर्यादा मान्य करतो. म्हणूनच त्याला गीतेचा उपदेश मिळतो.
अर्जुनाची एक मोठी जमेची बाजू म्हणजे त्याने स्वतःला सर्वज्ञ समजले नाही. त्याने कृष्णासमोर आपला संभ्रम मोकळेपणाने ठेवला. “मला काय करावे हे समजत नाही” असे मान्य करण्याचे धैर्य त्याच्यात होते. ज्या क्षणी मनुष्य स्वतःच्या अज्ञानाची जाणीव स्वीकारतो, त्याच क्षणी ज्ञानाचे दार उघडते.
म्हणूनच कृष्ण अर्जुनाला “भलें केलें” म्हणतात.
आजच्या जीवनातही या ओवीचा अर्थ फार मोठा आहे. आपल्याला अनेक गोष्टी माहीत असतात; परंतु आपल्या अज्ञानाची जाणीव असणे हे त्याहून मोठे ज्ञान आहे. माहितीचा साठा वाढला म्हणजे ज्ञान वाढतेच असे नाही. उलट खरी विद्या मनाला नम्र करते. “मला अजून शिकायचे आहे” ही भावना निर्माण करते. ज्याला सगळे काही माहीत आहे असे वाटते, त्याचा विकास एका मर्यादेवर थांबतो; पण ज्याला सतत शिकण्याची तयारी असते, त्याच्यासाठी जीवनातील प्रत्येक अनुभव गुरु बनतो.
श्रीकृष्णाच्या या उदाहरणात आणखी एक सूक्ष्म संदेश आहे. सर्वोच्च स्थानावर पोहोचूनही साधेपणा सोडायचा नाही. आपल्या कर्तृत्वाची जाणीव असावी, पण त्याचा अहंकार नसावा. आपल्या ज्ञानाचा उपयोग इतरांना कमी लेखण्यासाठी नव्हे, तर त्यांना उन्नत करण्यासाठी करावा. आपल्याकडे सामर्थ्य असेल तर ते दुसऱ्याला आधार देण्यासाठी वापरावे.
म्हणून “मी पीतामहाचा पिता” ही जाणीव केवळ विश्वरचनेतील कृष्णाच्या स्थानाची घोषणा नाही; ती ‘सामर्थ्य असूनही अहंकाररहित राहणे’ या अध्यात्मिक तत्त्वाची प्रतिमा आहे.माऊलींच्या भाषेत परमात्म्याचे मोठेपण त्याच्या सामर्थ्यात जितके आहे, तितकेच त्याच्या निरहंकार सहजतेत आहे. ज्याला स्वतःच्या परमत्वाचा गर्व नाही, तोच खऱ्या अर्थाने परम आहे. ज्याला स्वतःला मोठे सिद्ध करण्याची गरज नाही, त्याचे मोठेपण आपोआप प्रकट होते.
आपण या ओवीकडे आपल्या जीवनाच्या आरशातून पाहिले तर एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो—आपल्या ज्ञानाची, संपत्तीची, पदाची, अनुभवाची किंवा कर्तृत्वाची आठवण आपण किती वेळा स्वतःला करून देतो? आणि त्या आठवणीमुळे आपल्या मनात नम्रता वाढते की अहंकार?
कृष्ण आपल्याला वेगळा मार्ग दाखवतात. मोठेपण विसरून जाणे म्हणजे कर्तृत्व नाकारणे नव्हे; तर कर्तृत्वाला स्वतःचे अंतिम अस्तित्व न मानणे होय. “मी केले” या भावनेपासून “माझ्यामधून हे घडले” या भावनेपर्यंतचा प्रवास म्हणजे अहंकारापासून आत्मज्ञानाकडे जाणारा प्रवास.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या एका ओवीतून म्हणूनच भक्ती, ज्ञान आणि अद्वैत या तिन्हींचा सुंदर संगम दिसतो. कृष्ण हा ब्रह्मदेवाचा पिता आहे, पण अर्जुनासाठी तो सखा आहे. तो विश्वाचा आधार आहे, पण भक्ताच्या प्रश्नाला प्रेमाने उत्तर देतो. तो परमात्मा आहे, पण त्याच्या बोलण्यात परमत्वाचा दर्प नाही. याच सहजतेत श्रीकृष्णाचे खरे मोठेपण आहे.
आणि म्हणूनच माऊलींच्या या ओवीचा संदेश मनात खोलवर उतरतो—खरे मोठेपण स्वतःच्या मोठेपणाची सतत आठवण ठेवण्यात नसते; तर मोठे असूनही ‘मी मोठा आहे’ हा अहंकार विसरून जाण्यात असते. ज्ञान जेव्हा अहंकार वाढवते तेव्हा ते केवळ माहिती राहते; पण ज्ञान जेव्हा ‘मी’ विरघळवते, तेव्हाच ते आत्मज्ञानाच्या दिशेने घेऊन जाते.
