आपण आयुष्यभर ज्ञान मिळवत राहतो, संतांचे विचार ऐकतो, ग्रंथ वाचतो; तरीही एखाद्या प्रसंगी तेच ज्ञान आपल्या उपयोगी का पडत नाही? शब्द कानावर पडतात, बुद्धी त्यांचा अर्थही समजून घेते; मग जीवन मात्र बदलत का नाही? ज्ञानेश्वर माऊली या प्रश्नाचे अत्यंत सूक्ष्म उत्तर देताना ‘गुरुकृपा’ या एका शब्दात ज्ञानाच्या फलश्रुतीचे रहस्य उलगडतात. जसे अनुकूल भाग्य लाभले की केलेला उद्योग सफल होतो, तसेच सद्गुरूंची कृपादृष्टी झाली की वर्षानुवर्षे ऐकलेले आणि शिकलेले ज्ञान अचानक अंतःकरणात जागे होते. मग ज्ञान केवळ आठवणीत राहत नाही, तर संकटात दिशा, दुःखात आधार आणि जीवनाला नवा अर्थ देणारा प्रकाश बनते. नेमकी ही गुरुकृपा काय आहे आणि ती ज्ञानाला अनुभवात कशी बदलते?
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – ९०११०८७४०६
म्हणोनि भाग्य जैं सानकूळ । जालिया केले उद्यम सदां सफळ ।
तैसें श्रुता धीत सकळ । गुरुकृपा साच।। १६८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा
ओवीचा अर्थ – म्हणून ज्या वेळेला दैव अतिशय अनुकूल असतें, त्या वेळेला हातांत घेतलेले सर्व उद्योग नेहमी फलद्रूप होतात, त्याप्रमाणें गुरूंची कृपा झाली म्हणजे ऐकलेले व पडलेले सर्व ज्ञान आपले काम करतें.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दहाव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सुंदर आणि जीवनाला दिशा देणारी आहे. मनुष्याच्या जीवनात ज्ञान, प्रयत्न, बुद्धी, अनुभव आणि संधी यांना महत्त्व आहेच; पण या सर्व गोष्टी असूनही काही वेळा अपेक्षित यश मिळत नाही. एखाद्या व्यक्तीकडे उत्तम बीज असते, जमीन सुपीक असते, मेहनतही प्रचंड असते; तरी योग्य वेळी पाऊस पडला नाही तर पीक अपेक्षेप्रमाणे येत नाही. उलट योग्य ऋतू, अनुकूल हवामान आणि वेळेवर पाणी मिळाले, तर त्या बीजातील सुप्त शक्ती जागी होते आणि भरघोस पीक उभे राहते. ज्ञानेश्वर माऊली याच अनुभवाला आध्यात्मिक जीवनाच्या पातळीवर घेऊन जातात.
जेव्हा भाग्य अनुकूल होते, तेव्हा हाती घेतलेले उद्योग सफल होतात. त्याचप्रमाणे गुरुकृपेचा वर्षाव झाला की आपण ऐकलेले, वाचलेले, शिकलेले आणि मनात साठवलेले सर्व ज्ञान खऱ्या अर्थाने कार्य करू लागते. या ओवीतील गुरुकृपेची कल्पना केवळ एखादा चमत्कार घडविणारी शक्ती म्हणून समजून चालणार नाही. गुरुकृपा म्हणजे आपल्या अंतरंगातील सुप्त ज्ञानाला जागृत करणारी शक्ती आहे. ती आपल्याला बाहेरून काहीतरी नवीन देत नाही; तर आपल्यामध्ये आधीपासून असलेल्या क्षमतेला योग्य दिशा, प्रकाश आणि जीवन देते.
आपण आयुष्यभर कितीतरी गोष्टी ऐकत असतो. बालपणापासून आई-वडील सांगतात, शिक्षक शिकवतात, संतांचे अभंग ऐकतो, धर्मग्रंथ वाचतो, प्रवचने ऐकतो, चांगल्या माणसांच्या सहवासातून जीवनाचे धडे घेतो. “सत्य बोलावे”, “अहंकार सोडावा”, “सर्वांवर प्रेम करावे”, “मन शांत ठेवावे”, “देव सर्वत्र आहे”, “आत्मा अमर आहे” अशा कितीतरी गोष्टी आपल्या कानावर पडलेल्या असतात. पण या गोष्टी केवळ कानापर्यंत येणे आणि त्या आपल्या जीवनाचा अनुभव बनणे यात मोठे अंतर आहे. तहानलेल्या माणसाला पाण्याविषयीचे शास्त्रीय ज्ञान असले तरी त्याची तहान भागत नाही; त्यासाठी पाणी प्यावेच लागते. तसेच आत्मज्ञानाविषयी हजारो ग्रंथ वाचले, शेकडो प्रवचने ऐकली, शास्त्रार्थ केले, तरी त्या ज्ञानाचे रूपांतर जीवनानुभवात झाले नाही तर ते केवळ माहिती म्हणून राहते.
ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की गुरुकृपा झाली म्हणजे “श्रुता धीत सकळ”—ऐकलेले आणि अंतःकरणात साठलेले सर्व ज्ञान कामाला येते. हा अत्यंत सूक्ष्म विचार आहे. गुरु शिष्याच्या डोक्यात ज्ञान भरत नाहीत, कारण खरे ज्ञान बाहेरून ओतण्याची वस्तू नाही. गुरु शिष्याच्या अंतःकरणातील अज्ञानाचे आवरण दूर करतात. सूर्य उगवल्यावर वस्तू निर्माण होत नाहीत; त्या आधीपासूनच असतात. पण अंधारामुळे त्या दिसत नाहीत. सूर्यप्रकाश पडला की वस्तू जशाच्या तशा स्पष्ट दिसू लागतात. गुरुकृपा अशीच अंतःकरणावर पडणारी ज्ञानाची प्रभा आहे. आपण आधी ऐकलेल्या सत्यवचनांचा अर्थ अचानक उलगडू लागतो. अनेक वर्षांपूर्वी ऐकलेली एखादी ओवी, एखाद्या संताचे वचन किंवा गुरूंचा साधा उपदेश एखाद्या क्षणी नव्या अर्थाने हृदयात उतरतो. तेव्हा आपण म्हणतो, “हे तर मला आधीपासून माहीत होते; पण आज त्याचा खरा अर्थ कळला.”
यातील “माहीत असणे” आणि “कळणे” यांतील फरकच आध्यात्मिक जीवनाचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. एखाद्याला अग्नी जाळतो हे माहीत असते; पण ज्याने अग्नीचा स्पर्श अनुभवला आहे, त्याच्या जाणिवेची तीव्रता वेगळी असते. एखाद्याला मध गोड असतो हे पुस्तकातून समजू शकते; पण मधाची चव जिभेवर घेतल्याशिवाय गोडपणाचा अनुभव येत नाही. त्याचप्रमाणे “मी शरीर नाही, मी आत्मा आहे” हे वाक्य मुखोद्गत करणे सोपे आहे; पण शरीर, मन, सुख-दुःख, यश-अपयश यांच्या पलीकडे आपल्या अस्तित्वाची अनुभूती येणे हा वेगळाच अनुभव आहे. ही अनुभूती शब्दांनी निर्माण होत नाही. येथेच सद्गुरूंचे स्थान अनन्यसाधारण ठरते.
जीवनात अनुकूल भाग्य लाभले की उद्योग सफल होतात, असे माऊली उदाहरण देतात. पण हे भाग्य बाहेरून येणाऱ्या संपत्तीपुरते मर्यादित नाही. खरे भाग्य म्हणजे योग्य वेळी योग्य मार्गदर्शन मिळणे. अनेकांना ज्ञानाची भूक असते; पण मार्ग सापडत नाही. अनेक जण ग्रंथ वाचतात; पण त्यांच्या अर्थाच्या जंगलात हरवून जातात. काही जण साधना करतात; पण अहंकाराच्या सापळ्यात अडकतात. काही जणांना अनुभव येतात; पण त्या अनुभवांचा अर्थ कळत नाही. अशा वेळी सद्गुरूंची भेट होणे, त्यांचा सहवास मिळणे आणि त्यांच्या कृपादृष्टीने आपल्या जीवनाला दिशा मिळणे, हेच खऱ्या अर्थाने महान भाग्य आहे.
गुरूंची कृपा म्हणजे शिष्याच्या प्रत्येक इच्छा पूर्ण करणे नव्हे. आपल्याला जे हवे आहे ते देणे ही गुरुकृपेची खरी व्याख्या नाही. उलट, आपल्याला जे आवश्यक आहे ते दाखविणे, चुकीच्या इच्छांपासून सावध करणे, अहंकाराला धक्का देणे, प्रसंगी कठोर शब्दांत जागे करणे आणि सत्याच्या दिशेने वळविणे, हीसुद्धा गुरुकृपाच असते. आई लहान मुलाला औषध कडू असले तरी देते; कारण तिचे प्रेम मुलाच्या क्षणिक आवडीपेक्षा त्याच्या आरोग्याशी जोडलेले असते. तसेच सद्गुरूंचे प्रेम शिष्याच्या मनाला सुखावण्यासाठी नसते; ते त्याच्या आत्मजागृतीसाठी असते.
कधी कधी आपण गुरुकृपेला केवळ अदृश्य, गूढ आणि चमत्कारिक रूपात शोधतो. पण ती अनेकदा अत्यंत साध्या स्वरूपात आपल्या जीवनात येते. एखाद्या प्रसंगी गुरूंचे एखादे वाक्य आठवते आणि आपण चुकीचे पाऊल उचलण्यापासून थांबतो. संकटाच्या वेळी मनातील घबराट शांत होते. अपमानाच्या क्षणी प्रत्युत्तर देण्याची संधी असूनही मन संयम धरते. यश मिळाल्यावर अहंकार फुगण्याऐवजी कृतज्ञता निर्माण होते. दुःख आले तरी “हेही जाईल” अशी आतून शक्ती मिळते. ही सर्व गुरुकृपेचीच कार्ये आहेत. गुरू आपल्याबरोबर प्रत्येक क्षणी शारीरिक रूपाने असतीलच असे नाही; पण त्यांचा संस्कार आपल्या चेतनेत जागा झाला की त्यांचे अस्तित्व आपल्या विवेकातून बोलू लागते.
माऊलींच्या या ओवीत एक सुंदर आश्वासन आहे. आपण आजपर्यंत ऐकलेले, वाचलेले, शिकलेले काहीही व्यर्थ जात नाही. अनेकदा साधकाला वाटते की इतके ग्रंथ वाचले, इतकी प्रवचने ऐकली, इतकी वर्षे साधना केली; पण अजूनही अंतःकरणात परिवर्तन का होत नाही? मन पूर्वीसारखेच चंचल का आहे? क्रोध, मोह, मत्सर आणि अहंकार का टिकून आहेत? अशा वेळी ही ओवी धीर देते. ज्ञानाचे बीज कदाचित आपल्या अंतःकरणात पडलेले असते; त्याला अंकुर फुटण्यासाठी योग्य ऋतूची प्रतीक्षा असते. गुरुकृपेचा स्पर्श हा त्या बीजाला मिळणाऱ्या जीवनरसासारखा असतो. बीज एका क्षणात मोठे झाड होत नाही; पण योग्य पाणी मिळाले की त्याच्या आत दडलेली अंकुरण्याची शक्ती काम करू लागते.
यासाठी शिष्याची तयारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. बंद भांड्यात पाऊस पडला तरी पाणी आत जात नाही. सूर्य उगवला तरी खिडकी बंद असेल तर घरात प्रकाश येत नाही. गुरुकृपेचा वर्षाव सर्वत्र असला तरी अंतःकरण उघडे असणे आवश्यक आहे. नम्रता, श्रद्धा, सेवा, प्रामाणिक साधना आणि स्वतःच्या दोषांकडे पाहण्याचे धैर्य ही अंतःकरणाची दारे उघडतात. गुरूंच्या चरणी जाणे म्हणजे स्वतःची बुद्धी फेकून देणे नव्हे; तर बुद्धीच्या मर्यादा ओळखून तिला सत्याच्या प्रकाशात समर्पित करणे होय. विवेक आणि श्रद्धा यांचा सुंदर मिलाफ झाला की साधकाचा मार्ग अधिक निर्मळ होतो.
आजच्या माहितीच्या प्रचंड युगात या ओवीचे महत्त्व अधिकच वाढते. एका क्षणात आपल्याला हजारो पुस्तके, प्रवचने, व्हिडिओ आणि विचार उपलब्ध होतात. माहितीचा महासागर आपल्या हातातील छोट्याशा उपकरणात सामावला आहे. पण इतकी माहिती असूनही मनुष्य अधिक शांत झाला आहे का? माहिती वाढली; पण आत्मज्ञान वाढलेच असे नाही. ज्ञानाचे ढीग वाढले; पण अंतःकरणातील गोंधळ कमी झाला असे नाही. कारण माहिती आणि प्रज्ञा यांमध्ये अंतर आहे. माहिती डोक्यात साठते; प्रज्ञा जीवनात प्रकटते. गुरुकृपा या माहितीच्या गर्दीतून सत्याचा धागा हाती देते. काय घ्यायचे, काय सोडायचे, काय तात्पुरते आहे आणि काय शाश्वत आहे, याचा विवेक जागा करते.
गुरुकृपा मिळाली म्हणजे साधकाला प्रयत्न करण्याची गरज उरत नाही, असा या ओवीचा अर्थ नाही. उलट, अनुकूल भाग्य आले म्हणून शेतकरी नांगरणी करणे सोडून देत नाही. पाऊस चांगला पडणार आहे म्हणून तो बी पेरल्याशिवाय पीक येत नाही. त्याचप्रमाणे गुरुकृपा साधकाच्या प्रयत्नांना फलद्रूप करते. जप करणे, नामस्मरण करणे, स्वाध्याय करणे, सेवा करणे, सत्संग करणे आणि जागरूकतेने जगणे हे शिष्याचे उद्योग आहेत. गुरुकृपा या उद्योगांना योग्य दिशा देते. प्रयत्न आणि कृपा हे एकमेकांचे विरोधक नसून पूरक आहेत. शिष्याचा प्रामाणिक प्रयत्न म्हणजे भूमीची मशागत आणि गुरुकृपा म्हणजे त्या भूमीवर पडणारा जीवनदायी पाऊस.
म्हणूनच जीवनात सद्गुरूंच्या कृपेची अनुभूती आली की आपल्या पूर्वीच्या अनुभवांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. जे दुःख वाटत होते, त्यातूनही काही शिकवण मिळालेली दिसते. ज्यांना आपण विरोधक समजत होतो, त्यांनीही आपल्या अहंकारावर प्रहार करून आपल्याला काही शिकवलेले असते. जे अपयश वाटले होते, त्यानेच चुकीच्या मार्गापासून वाचविलेले असते. गुरुकृपा म्हणजे भूतकाळ पुसून टाकणे नव्हे; तर भूतकाळातील प्रत्येक अनुभवाचा अर्थ उलगडणे होय. तेव्हा जीवनातील सर्व तुकडे एकमेकांशी जोडलेले दिसू लागतात आणि मनात कृतज्ञतेचा भाव निर्माण होतो.
ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी शेवटी आपल्याला एका अत्यंत सुंदर सत्यापर्यंत घेऊन जाते. आपण सत्य शोधण्यासाठी धावत असतो, पण सत्याचे बीज आपल्या अंतःकरणातच असते. आपण ज्ञान गोळा करीत असतो, पण त्या ज्ञानाला जीवन देणारा स्पर्श हवा असतो. आपण अनेक गोष्टी ऐकतो, पण त्या अंतःकरणात रुजण्यासाठी कृपेची ऊब हवी असते. सद्गुरूंची कृपा लाभली की शब्दांचे अनुभवात रूपांतर होते, माहितीचे प्रज्ञेत रूपांतर होते आणि साधकाच्या जीवनाला नवी दिशा मिळते.
म्हणून भाग्य अनुकूल झाले की उद्योग सफल होतात, तसेच गुरुकृपा झाली की आपण आयुष्यभर ऐकलेले, वाचलेले आणि अंतःकरणात साठवलेले ज्ञान जागे होते. ते निष्क्रिय राहात नाही; ते आपल्या विचारात, वर्तनात, निर्णयात आणि जगण्याच्या प्रत्येक क्षणात कार्य करू लागते. तेव्हाच ज्ञान खऱ्या अर्थाने आपले होते. सद्गुरूंची कृपा म्हणजे बाहेरून मिळालेला एखादा अलौकिक चमत्कार नव्हे; ती आपल्या अंतरंगातील सुप्त प्रकाश जागविणारी दिव्य प्रेरणा आहे. आणि एकदा हा प्रकाश जागा झाला की आयुष्याच्या वाटेवर कितीही अंधार असला तरी साधकाला मार्ग दिसू लागतो. गुरुकृपेचे हेच खरे भाग्य—ऐकलेले ज्ञान जागे होणे, जाणलेले सत्य जगण्यात उतरणे आणि जीवनाचा प्रत्येक उद्योग आत्मप्रकाशाच्या दिशेने फलद्रूप होत जाणे.
