जीवनात यश, संपत्ती, मान-सन्मान आणि सुखसोयी मिळाल्या म्हणजे आयुष्याची पूर्णता झाली असे आपण मानतो. पण संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने जीवनाचे खरे सार्थक बाह्य यशात नसून अंतःकरणात ज्ञानाचा प्रकाश जागा होण्यात आहे. श्रीकृष्णाच्या मुखातून आत्मज्ञानाचा उपदेश ऐकताना अर्जुनाच्या मनात याच कृतार्थतेची अनुभूती निर्माण होते. म्हणून तो म्हणतो—“आजि आयुष्या उजवण जाहली । माझिया दैवा दशा उदयली ।” देवाच्या मुखातून लाभलेले वचन म्हणजे त्याच्यासाठी केवळ उपदेश नव्हे, तर अज्ञानाचा अंधार दूर करणारी कृपाच आहे. आयुष्यभराच्या शोधाला दिशा देणारे एखादे सद्वचन जेव्हा अंतःकरणाला भिडते, तेव्हा जीवनाचा खरा सूर सापडतो; अर्जुनाच्या या अनुभूतीतून माऊली आपल्यालाही जीवनातील खरी ‘उजवण’ कुठे आहे, याचा सुंदर बोध करून देतात.
राजेंद्र घोरपडे
आजि आयुष्या उजवण जाहली । माझिया दैवा दशा उदयली ।
जे वाक्यकृपा लाधली । दैविकेनि मुखे ।। १४७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा
ओवीचा अर्थ – आज माझ्या आयुष्याची सफलता झाली व माझ्या दैवाला चांगले दिवस उगवले. कारण की, देवाच्या मुखाने उपदेशरूपी कृपा प्राप्त झाली.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अर्जुनाच्या अंतःकरणातून उमटलेला कृतार्थतेचा, आनंदाचा आणि परमकृपेचा अनुभव अत्यंत सुंदर शब्दांत व्यक्त केला आहे. कृष्णाच्या मुखातून प्रत्यक्ष ज्ञानामृताचे शब्द ऐकण्याचे भाग्य लाभले, यामुळे अर्जुनाला आपल्या संपूर्ण आयुष्याची सार्थकता झाल्याचे जाणवते. सामान्य जीवनात मनुष्याला अनेक गोष्टी मिळतात, यश मिळते, संपत्ती मिळते, मान-सन्मान मिळतो; परंतु या सगळ्यापलीकडे जाऊन जेव्हा जीवनाला आत्मज्ञानाची दिशा मिळते, तेव्हाच त्या जीवनाचे खरे उजवणे होते. म्हणून अर्जुन म्हणतो, “आजि आयुष्या उजवण जाहली.” आजवर जगलेले आयुष्य जणू या एका क्षणाची वाट पाहत होते आणि आता त्या आयुष्याला खरा अर्थ प्राप्त झाला आहे.
“उजवण” हा शब्द येथे केवळ आनंद किंवा समाधान व्यक्त करणारा नाही. उजवण म्हणजे जीवनातील अंधार दूर होऊन प्रकाशाचा उदय होणे. बाहेरच्या जगात सूर्य उगवला की दिवस उजाडतो; पण अंतःकरणात ज्ञानाचा सूर्य उगवला की जीवन उजळते. माणूस जन्माला येतो, वाढतो, शिक्षण घेतो, संसार करतो, सुख-दुःखाचे अनुभव घेतो; पण स्वतःचा खरा स्वरूप काय आहे, आपण कोण आहोत, जीवनाचा अंतिम हेतू काय आहे, या प्रश्नांची उत्तरे मिळाली नाहीत तर बाह्य यश असूनही अंतर्मनात एक अपूर्णता राहते. अर्जुनाच्या बाबतीत मात्र श्रीकृष्णाच्या मुखातून निघालेल्या ज्ञानवचनांनी ही अपूर्णता भरून काढण्यास सुरुवात केली आहे. म्हणूनच त्याला वाटते की, आज माझ्या आयुष्याचे खरे सार्थक झाले.
माऊलींच्या या ओवीतील दुसरी ओळ अधिक गहन आहे—“माझिया दैवा दशा उदयली.” मनुष्याच्या जीवनात काही क्षण असे येतात की, त्या क्षणांचे महत्त्व नंतर उमगते. योग्य वेळी योग्य व्यक्ती भेटणे, योग्य शब्द ऐकायला मिळणे आणि त्या शब्दांचा आपल्या अंतःकरणाला स्पर्श होणे, ही केवळ योगायोगाची गोष्ट नसते. त्यामागे पूर्वसंचित, सद्गुरुकृपा आणि ईश्वरकृपेचा अदृश्य हात असतो, अशी संतांची धारणा आहे. अर्जुनाला श्रीकृष्णासारखा सखा, मार्गदर्शक आणि सद्गुरू लाभला आहे. त्यामुळे त्याला आपले दैव उजाडल्यासारखे वाटते. अंधारात हरवलेल्या माणसाला अचानक दीप मिळावा आणि त्याच्या प्रकाशात पुढचा मार्ग दिसू लागावा, तसा हा अनुभव आहे.
आपण अनेकदा “माझे नशीब खराब आहे” असे म्हणत दुःखाला दोष देतो. काही गोष्टी आपल्या मनाप्रमाणे घडल्या नाहीत की आपण दैवाला दोष देतो. परंतु ज्ञानेश्वरी आपल्याला दैवाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी देते. खरे दैव म्हणजे बाह्य परिस्थिती आपल्या मनासारखी होणे नव्हे; तर प्रतिकूल परिस्थितीतही सत्याचा मार्ग दाखवणारा प्रकाश मिळणे हे खरे दैव. धन मिळाले, सत्ता मिळाली, प्रसिद्धी मिळाली म्हणून दैव उजाडले असे नाही. अंतःकरणातील अज्ञान दूर करण्यासाठी एखादा संत भेटला, सद्गुरूंचे वचन ऐकायला मिळाले, आत्मचिंतनाची प्रेरणा मिळाली आणि जीवनाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची दृष्टी प्राप्त झाली, तर तोच दैवाचा खरा उदय आहे.
अर्जुनाच्या जीवनात हा दैवोदय श्रीकृष्णाच्या मुखातून होणाऱ्या उपदेशामुळे झाला आहे. म्हणून पुढे तो म्हणतो, “जे वाक्यकृपा लाधली । दैविकेनि मुखे ।” देवाच्या मुखातून निघालेले शब्द त्याला कृपेसारखे प्राप्त झाले. येथे ज्ञानेश्वर माऊलींनी शब्दाला विलक्षण महत्त्व दिले आहे. शब्द साधा असतो; परंतु तो कोणाच्या मुखातून निघतो आणि कोणत्या भावनेने ऐकला जातो, यावर त्याचे सामर्थ्य अवलंबून असते. सामान्य माणसाचे बोलणे कानावर पडते आणि काही क्षणांनी विसरले जाते; परंतु संतांचे किंवा सद्गुरूंचे एक वाक्य कधी कधी संपूर्ण जीवनाची दिशा बदलून टाकते. कारण त्या शब्दामध्ये केवळ माहिती नसते, तर अनुभूतीची शक्ती असते.
श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ शास्त्र सांगत नाहीत. ते अर्जुनाच्या मनातील संभ्रमाशी संवाद साधत आहेत. अर्जुन युद्धभूमीवर उभा आहे, परंतु त्याचा खरा संघर्ष बाहेरच्या कौरव-पांडवांमध्ये नाही; त्याचा संघर्ष स्वतःच्या मनाशी आहे. कर्तव्य करावे की करू नये, आप्तस्वकीयांविरुद्ध उभे राहावे की शस्त्र खाली ठेवावे, कर्म करावे की संन्यास घ्यावा, अशा प्रश्नांनी त्याचे मन अस्वस्थ झाले आहे. या मानसिक अंधारात कृष्णाचे शब्द त्याच्यासाठी प्रकाश बनतात. म्हणूनच त्या शब्दांना अर्जुन “वाक्यकृपा” म्हणतो. शब्दच कृपा बनतात, कारण ते त्याच्या अज्ञानावर प्रहार करून त्याला आत्मस्वरूपाकडे घेऊन जातात.
ही गोष्ट आपल्या जीवनालाही लागू होते. प्रत्येकाच्या आयुष्यात एखादा असा क्षण येतो, जेव्हा एखादे वाक्य मनाला भिडते. एखाद्या संताचे वचन, आई-वडिलांचा एखादा सल्ला, सद्गुरूंचे एखादे वाक्य किंवा एखाद्या अनुभवी व्यक्तीने सांगितलेली साधी गोष्ट मनाच्या खोलवर जाऊन बसते. त्या एका वाक्याचा अर्थ कदाचित त्या क्षणी पूर्णपणे समजत नाही; पण काळ पुढे जातो तसे त्या शब्दांचे सामर्थ्य उलगडत जाते. ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्यही हेच आहे. माऊलींच्या ओव्या आपण वाचतो, ऐकतो; पण प्रत्येक वेळी त्यातून नवा अर्थ जन्माला येतो. कारण संतवाणी ही केवळ वाचण्याची गोष्ट नसून अनुभवण्याची गोष्ट आहे.
“दैविकेनि मुखे” या शब्दांमध्ये आणखी एक सुंदर भाव दडलेला आहे. अर्जुनासाठी कृष्ण केवळ मित्र नाहीत. त्यांच्या मुखातून निघणारे शब्द त्याला परमसत्याचा स्पर्श घडवणारे वाटतात. ईश्वर दूर कुठेतरी आहे आणि त्याची कृपा कधीतरी आपल्यावर होईल, अशी कल्पना येथे नाही. उलट, ईश्वर जेव्हा आपल्या जवळच्या व्यक्तीच्या रूपाने बोलतो, तेव्हा त्या शब्दांना ओळखण्याची अंतःकरणाची तयारी असावी लागते. कृष्ण बोलत आहेत; पण त्या शब्दांचा स्वीकार करण्यासाठी अर्जुनाने शरणागती स्वीकारली आहे. अहंकार बाजूला ठेवून “मला मार्ग दाखवा” अशी अवस्था निर्माण झाली आहे. म्हणूनच ज्ञान त्याच्यावर कृपेसारखे बरसते.
ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा अज्ञानाइतकाच अहंकाराचाही असतो. “मला सर्व माहीत आहे” अशी भावना असेल तर गुरूचे वचन मनात प्रवेश करू शकत नाही. परंतु “मला समजत नाही, मला सत्य जाणून घ्यायचे आहे” अशी प्रामाणिक जिज्ञासा निर्माण झाली की ज्ञानाचे दरवाजे उघडतात. अर्जुनाची अवस्था अशीच आहे. तो प्रश्न विचारतो, शंका मांडतो आणि अखेरीस स्वतःला कृष्णाच्या मार्गदर्शनासाठी अर्पण करतो. त्यामुळे कृष्णाची वाणी त्याच्यासाठी कृपा बनते.
या ओवीचा सर्वांत मोठा संदेश असा की, जीवनाची खरी सफलता बाह्य संपन्नतेत नसून अंतर्मन उजळण्यात आहे. माणूस किती जगला यापेक्षा त्याने कशासाठी जगले, हे महत्त्वाचे आहे. किती पैसा मिळवला यापेक्षा अंतःकरणात किती समाधान आले, किती माणसे जोडली, किती प्रेम दिले आणि स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध किती घेतला, हे जीवनाच्या सार्थकतेचे खरे माप आहे. आत्मज्ञानाचा प्रकाश मिळाला की जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. दुःख संपतेच असे नाही; पण दुःखाकडे पाहणारा दृष्टिकोन बदलतो. संकटे नाहीशी होत नाहीत; पण संकटांमध्येही अंतःशक्ती जागी होते. मृत्यूची भीती पूर्णपणे नाहीशी झाली नाही तरी जीवनाचे शाश्वत स्वरूप समजल्याने मृत्यूकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते.
म्हणून “आजि आयुष्या उजवण जाहली” ही केवळ अर्जुनाची भावना म्हणून थांबत नाही. ती प्रत्येक साधकाच्या जीवनाची शक्यता आहे. जेव्हा आपल्याला एखाद्या सद्वचनातून स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी मिळते, जेव्हा नामस्मरणातून मन शांत होते, जेव्हा संतवाङ्मयातून जीवनाचा अर्थ उलगडतो आणि जेव्हा सद्गुरूंच्या कृपेने “मी नेमका कोण?” या प्रश्नाचा शोध सुरू होतो, तेव्हा आपल्या आयुष्यालाही उजवण प्राप्त होऊ लागते. दैवाचा उदय म्हणजे आकाशातून काही चमत्कारिक घटना घडणे नव्हे; तर आपल्या अंतःकरणात विवेक, प्रेम, श्रद्धा आणि आत्मज्ञानाचा प्रकाश जागा होणे होय.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत त्यामुळे कृतज्ञतेचा अत्यंत सुंदर स्वर आहे. अर्जुनाला मिळालेल्या ज्ञानाचा तो अहंकाराने दावा करत नाही; उलट ते “कृपा” म्हणून स्वीकारतो. हीच संतपरंपरेची नम्रता आहे. ज्ञान मिळाले म्हणून “मी ज्ञानी झालो” असे न म्हणता “माझ्यावर कृपा झाली” असे म्हणणे, हीच खरी ज्ञानाची खूण आहे. जिथे ज्ञान वाढते तिथे अहंकार कमी होतो आणि कृतज्ञता वाढते. म्हणून अर्जुनाचा आनंद हा केवळ ज्ञान मिळाल्याचा आनंद नाही; तो देवाच्या मुखातून देवत्वाचा स्पर्श लाभल्याचा आनंद आहे.
आपल्या आयुष्यातही कितीतरी शब्द आपल्याला भेटतात; पण काही शब्दच हृदयात उतरतात. एखादी ओवी, एखादा अभंग, एखादे गुरुवचन किंवा एखाद्या संताचे साधे वाक्य मनात कायमचे घर करून राहते. त्या शब्दांचा अर्थ जेव्हा अनुभवातून उमगतो, तेव्हा जाणवते की हे शब्द आपण वाचले नव्हते, तर त्या शब्दांनीच आपल्याला वाचवले होते. अर्जुनाच्या अंतःकरणात कृष्णवाणीने नेमके हेच केले आहे. म्हणून त्याला वाटते—आज माझ्या आयुष्याची उजवण झाली, माझ्या दैवाचा उदय झाला आणि देवाच्या मुखातून मिळालेल्या वचनरूपी कृपेने माझे जीवन कृतार्थ झाले.
ही ओवी आपल्याला शेवटी एकच गोष्ट सांगते—जीवनात किती प्रकाश बाहेर आहे यापेक्षा आपल्या अंतःकरणात किती प्रकाश जागा झाला आहे, हे महत्त्वाचे. आणि तो प्रकाश एखाद्या सद्गुरूच्या एका कृपावचनातूनही प्रकट होऊ शकतो. त्या क्षणी माणूस म्हणू शकतो—आजवर जगत होतो; पण आज प्रथमच जीवनाचा खरा अर्थ समजला. हाच “आयुष्या उजवण” होण्याचा क्षण आणि हाच दैवाच्या खऱ्या उदयाचा अनुभव आहे.
भक्तांच्या अंतःकरणातून उद्भवलेले सगुण ब्रह्म.