तूं मन हें मीचि करी । माझां भजनी प्रेम धरीं ।
सर्वत्र नमस्कारीं । मज एकातें ।। ५१७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तूं आपले मन मद्रुप कर. माझ्या भजनाच्या ठिकाणी प्रेम धर. आणि सर्व ठिकाणी माझेच स्वरुप आहे, असे समजून मला एकाला नमस्कार कर.

नववा अध्याय हा भक्तियोगाचे हृदय उलगडणारा अध्याय आहे.या अध्यायामध्ये भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भक्तीचा अत्यंत सहज,सरळ आणि सर्वसामान्य माणसालाही आचरणात आणता येईल असा मार्ग सांगतात.त्यातील ही ओवी म्हणजे संपूर्ण अध्यात्माचा सारच आहे.अनेक जण विचार करतात की परमेश्वराची प्राप्ती करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या,गुंतागुंतीचे योगाभ्यास,दीर्घकालीन उपवास किंवा हिमालयात जाऊन साधना करावी लागते. परंतु माऊली या एका ओवीत सांगतात की परमेश्वराला प्राप्त करण्यासाठी सर्वप्रथम मनाचे रूपांतर आवश्यक आहे.बाह्य परिस्थिती बदलण्याची आवश्यकता नाही; बदलायचे आहे ते अंतःकरण.

“तूं मन हें मीचि करी” या पहिल्याच चरणामध्ये भगवान श्रीकृष्ण एक विलक्षण आदेश देतात.ते म्हणतात,”तुझे मन माझेच करून टाक.” याचा अर्थ मन नष्ट कर असा नाही,तर मनाला भगवद्भावाने परिपूर्ण कर.मन ही एक विलक्षण शक्ती आहे.ज्या गोष्टीवर ते प्रेम करते,तिच्याच स्वरूपाचे ते बनते. व्यापाऱ्याचे मन सतत व्यापारात असते. कलाकाराचे मन कलेत रमते. आईचे मन मुलामध्ये गुंतलेले असते. ज्याच्या मनात संपत्तीचा विचार आहे, तो सतत पैशाचाच विचार करतो. म्हणजेच मन ज्या विषयात गुंतते, त्याच रंगाने ते रंगून जाते.

माऊली म्हणतात की हेच मन जर भगवंतामध्ये गुंतले,तर मन भगवद्रूप होते.लोखंडाचा तुकडा अग्नीमध्ये बराच वेळ ठेवला तर तो स्वतः अग्नीप्रमाणे लालभडक होतो.तो जरी लोखंड असला तरी त्याच्यामध्ये अग्नीचे तेज उतरते.तसेच सतत भगवंताचे चिंतन करणारे मन हळूहळू भगवद्गुणांनी भरून जाते.त्यातील द्वेष,मत्सर,लोभ,अहंकार आणि भीती वितळू लागते.

आजच्या काळामध्ये मन सर्वाधिक अस्थिर झाले आहे.एका क्षणात ते मोबाईलवर असते,दुसऱ्या क्षणी बाजारात,तिसऱ्या क्षणी भविष्याच्या काळजीत आणि चौथ्या क्षणी भूतकाळातील दुःखात.इतक्या दिशांना धावणारे मन थकून जाते.म्हणूनच मानसिक तणाव,नैराश्य आणि अस्वस्थता वाढताना दिसते.ज्ञानेश्वर माऊलींचा उपाय अत्यंत सोपा आहे.मनाला एकाच केंद्राशी जोड.ते केंद्र म्हणजे परमेश्वर.एकदा मनाला योग्य दिशा मिळाली की त्याची धावपळ थांबते आणि त्याला शांतीचा स्पर्श होतो.

दुसऱ्या चरणामध्ये माऊली म्हणतात, “माझां भजनी प्रेम धरीं.” येथे फक्त भजन कर असे सांगितलेले नाही; तर भजनामध्ये प्रेम ठेव असे सांगितले आहे. प्रेमाशिवाय केलेली पूजा ही केवळ कृती राहते.प्रेमाशिवाय केलेला जप हा फक्त शब्दांचा उच्चार असतो.प्रेमाशिवाय केलेले वाचन म्हणजे माहितीचे संकलन असते.पण ज्या क्षणी प्रेम जागते,त्या क्षणी प्रत्येक कृती साधना बनते.

लहान मूल आईला काही देत नाही,पण आई त्याच्यावर अपरंपार प्रेम करते.कारण त्या नात्याचा पाया व्यवहार नसतो;तो प्रेम असतो.भगवंतालाही आपल्या मोठमोठ्या अर्पणांची अपेक्षा नाही.त्यांना अपेक्षित आहे ते निष्कपट प्रेम.गीतेमध्ये भगवान म्हणतात की भक्ताने प्रेमाने अर्पण केलेले पान,फूल, फळ किंवा पाणीही मी आनंदाने स्वीकारतो.येथे वस्तूचे मूल्य महत्त्वाचे नाही;भावाचे मूल्य महत्त्वाचे आहे.

भक्ती म्हणजे भीती नव्हे.भक्ती म्हणजे सौदा नव्हे.”हे देवा,माझे काम झाले तर मी तुला नारळ फोडीन,” हा व्यवहार आहे. पण “तू आहेस म्हणून मी आनंदी आहे,” हा भक्तीचा भाव आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींना अशीच प्रेममय भक्ती अभिप्रेत आहे. या प्रेमामध्ये अपेक्षा नसते, हिशेब नसतो आणि अटही नसते.

भजन म्हणजे केवळ टाळ-मृदुंग घेऊन गाणे नव्हे.प्रत्येक श्वासामध्ये भगवंताची आठवण ठेवणे हेही भजन आहे.प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य करणे हेही भजन आहे.दुसऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पुसणे हेही भजन आहे.आईने मुलाला प्रेमाने घास भरवणे,शेतकऱ्याने प्रामाणिकपणे शेती करणे,शिक्षकाने विद्यार्थ्याला ज्ञानदान करणे,डॉक्टरने सेवाभावाने उपचार करणे—हे सर्व भगवंताला अर्पण केले तर ते भजनच ठरते.

तिसऱ्या चरणात माऊली म्हणतात,”सर्वत्र नमस्कारीं.” हा चरण अत्यंत गूढ आहे.सामान्यतः आपण देवळात जाऊन देवाला नमस्कार करतो.परंतु माऊली म्हणतात की सर्वत्र नमस्कार कर.कारण सर्वत्र तोच आहे.उपनिषदांनी सांगितले आहे की या विश्वातील प्रत्येक कणामध्ये परमात्म्याचा वास आहे. सूर्याच्या प्रकाशात तो आहे.नदीच्या प्रवाहात तो आहे.वृक्षांच्या हिरवाईत तो आहे.पक्ष्यांच्या किलबिलाटात तो आहे.प्रत्येक जीवामध्ये तो आहे.

ही दृष्टी निर्माण झाली की जीवनच बदलते.मग कोणाचाही अपमान करता येत नाही.कोणाचा द्वेष करता येत नाही.कोणाचे शोषण करता येत नाही. कारण प्रत्येकामध्ये भगवंत दिसू लागतो.संत तुकाराम महाराज म्हणतात,”जे का रंजले गांजले त्यांसी म्हणे जो आपुले.” कारण दुःखी माणसामध्येही त्यांना विठ्ठलच दिसत होता.

आज समाजामध्ये मतभेद आहेत,जातीभेद आहेत,धर्मभेद आहेत,भाषाभेद आहेत.हे सर्व भेद आपल्या दृष्टीमध्ये आहेत;भगवंताच्या दृष्टीमध्ये नाहीत. सूर्यप्रकाश सर्वांवर सारखाच पडतो.पाऊस कोणताही भेद करत नाही.हवा सर्वांना समान मिळते.परमेश्वराच्या निर्मितीमध्ये पक्षपात नाही. मग माणसानेच भेदभाव का करावा?

“मज एकातें” या शेवटच्या शब्दांमध्ये या ओवीचे रहस्य दडलेले आहे.सर्वांना नमस्कार करायचा,पण तो अनेकांना नव्हे; त्या एकाच परमात्म्याला. विविध आकार आहेत, पण चैतन्य एकच आहे. समुद्रामध्ये असंख्य लाटा असतात, पण पाणी एकच असते. झाडाच्या हजारो फांद्या असतात, पण मूळ एकच असते. तसेच सर्व जीवांमध्ये व्यक्त होणारे चैतन्य एकच आहे.

ही अनुभूती आली की अहंकार आपोआप गळून पडतो. “मी” आणि “माझे” या संकल्पना क्षीण होतात. कारण सर्वत्र तोच आहे, तर स्वतंत्र असे माझे अस्तित्व काय? ही भावना निराशा निर्माण करत नाही; उलट अपरंपार आनंद देते. कारण मग माणूस विश्वाशी एकरूप होतो.

संतांच्या जीवनामध्ये ही अनुभूती वारंवार दिसते. संत नामदेवांना कुत्र्यामध्येही विठ्ठल दिसला. संत एकनाथांनी तहानलेल्या गाढवाला पाणी पाजले, कारण त्यांना त्यामध्येही परमेश्वराचे दर्शन झाले. चोखामेळा, जनाबाई, सावता माळी, गोरा कुंभार—या सर्व संतांनी आपल्या दैनंदिन कर्मातूनच परमेश्वराला अनुभवले. त्यांना देव शोधण्यासाठी वेगळ्या ठिकाणी जाण्याची गरज भासली नाही.

ही ओवी केवळ भक्तीसाठी नाही, तर जीवन व्यवस्थापनासाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे. मन भगवंतामध्ये स्थिर झाले की मानसिक तणाव कमी होतो. प्रेम वाढले की नाती मजबूत होतात. सर्वांमध्ये परमेश्वर दिसू लागला की समाजामध्ये समता निर्माण होते. अहंकार कमी झाला की संघर्ष कमी होतो. अशा प्रकारे ही ओवी वैयक्तिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक अशा तिन्ही स्तरांवर परिवर्तन घडवते.

आजच्या डिजिटल युगात माहिती प्रचंड आहे; पण अंतर्मन रिकामे आहे. साधने भरपूर आहेत; पण साधना कमी झाली आहे. संपर्क वाढला आहे; पण संबंध विरळ झाले आहेत. अशा काळामध्ये माऊलींचा संदेश अधिकच महत्त्वाचा वाटतो. मनाला परमेश्वराशी जोडल्याशिवाय बाह्य प्रगती अंतःशांती देऊ शकत नाही.

भगवंताचे स्मरण म्हणजे संसाराचा त्याग नव्हे. उलट संसार अधिक सुंदर करण्याची शक्ती आहे. जो व्यापारी भगवंताचे स्मरण ठेवतो, तो प्रामाणिक व्यवहार करतो. जो अधिकारी भगवंताला साक्षी मानतो, तो भ्रष्टाचार टाळतो. जो शिक्षक भगवंताचे स्मरण ठेवतो, तो विद्यार्थ्यांमध्ये संस्कार रुजवतो. जो शेतकरी भूमीला माता मानतो, तो निसर्गाचा सन्मान करतो. म्हणजेच भक्ती ही पलायन नव्हे; ती जीवनाला पावित्र्य देणारी दृष्टी आहे.

माऊलींच्या या ओवीचा अंतिम संदेश असा आहे की परमेश्वर दूर नाही. तो आपल्या मनामध्ये आहे, आपल्या प्रेमामध्ये आहे, आपल्या सेवेमध्ये आहे आणि प्रत्येक जीवामध्ये आहे. मन त्याचे करा, प्रेम त्याच्यावर ठेवा आणि प्रत्येकाला नमस्कार करताना त्या एकाच चैतन्याला वंदन करा. अशा भक्ताला वेगळा मोक्ष शोधावा लागत नाही. कारण त्याचे जीवनच मोक्षमय होऊन जाते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या चार ओळी म्हणजे संपूर्ण अध्यात्माचा सार आहेत. मन भगवंतामध्ये स्थिर झाले की जीवनाला दिशा मिळते. भक्तीमध्ये प्रेम आले की साधना जिवंत होते. सर्वत्र परमेश्वराचे दर्शन झाले की समतेचा उदय होतो. आणि सर्वांच्या पाठीशी एकच चैतन्य आहे, ही अनुभूती आली की अद्वैताचा सूर्य अंतःकरणात उगवतो. तेव्हा नमस्कार कोणाला आणि करणारा कोण? उरतो तो केवळ एकच—परब्रह्म. त्या अवस्थेत भक्त, भक्ती आणि भगवंत यांचा भेद नाहीसा होतो. हाच या ओवीचा परम आशय आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेला हा मार्ग आजही तितकाच जिवंत, तितकाच व्यवहार्य आणि तितकाच मुक्तीकडे नेणारा आहे.