तेथ सदैवा आणि पायाळा । वरि दिव्यांजन होय डोळां ।
मग देखे जैसीं अवलीळा । पाताळघनें ।। ४५८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा
ओवीचा अर्थ – एखादा भाग्यवान पुरुष पायाळू असून, त्याला डोळ्यांत घालण्याला दिव्यांजन मिळाल्यानंतर तो जसा पाताळांतील द्रव्य सहज पाहातो.
ज्ञानेश्वर माउलींनी या ओवीत आध्यात्मिक अनुभूतीचं अप्रतिम रूपक उभं केलं आहे. आध्यात्मिक साधना आणि अनुभूती या प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत नाहीत, पण त्या अनुभवल्या की मग संपूर्ण अस्तित्वाचा पट आपोआप उलगडतो. साधकाच्या अंतःकरणातली डोळसता हीच खरी ‘दिव्यांजन’ आहे.
‘पायाळा’ – विनम्रतेची दारे उघडणारा साधक
माउली म्हणतात — “तेथ सदैवा आणि पायाळा” म्हणजे, जो साधक सदैव पायाळू आहे, विनम्र आहे, त्याच्या जीवनात खरा आध्यात्मिक अनुभव सहज येतो.
पायाळूपणा म्हणजे केवळ नम्रपणा नव्हे, तर अहंकार शून्यता. डोकं झुकविण्याची वृत्ती म्हणजेच अंतःकरणातले दारं उघडणे. जो स्वतःला श्रेष्ठ मानत नाही, जो स्वतःला लहान, तुच्छ मानतो, त्याच्यावरच गुरुकृपेची दिव्य छाया पडते. आध्यात्मिकतेत अहंकार हा सर्वात मोठा अडथळा आहे. जितका माणूस गर्विष्ठ, तितका त्याचा दृष्टिकोन संकुचित. पायाळूपणा मात्र निसर्गाशी आणि गुरुशी एकरूप होण्याची तयारी आहे.
‘दिव्यांजन’ – अंतर्दृष्टीची औषधी
‘डोळ्यांत घालण्याला दिव्यांजन’ हा फार सूक्ष्म आणि सुंदर उपमेचा प्रयोग आहे. सामान्य डोळ्यांना फक्त बाह्य दृश्य दिसते. पण दिव्यांजन मिळालं की अदृश्यही स्पष्टपणे दिसायला लागतं. साधकाला जेव्हा गुरुंची कृपा आणि आत्मज्ञानाचं अंजन मिळतं, तेव्हा त्याचे डोळे भौतिकतेपलीकडील सत्य पाहू लागतात. हा अनुभव म्हणजे आत्मज्ञानाचा प्रकाश. साधकाला आता फक्त नांव-रूप दिसत नाही, तर त्या मागे असलेली अद्वैतात्मा ही मूळ तत्त्वं दिसतात.
पाताळातील द्रव्य पाहण्याची रूपककळा
माउलींनी साधकाच्या अनुभूतीची उपमा “पाताळघनें अवलीळा देखणं” अशी दिली आहे. साधा माणूस कितीही पाहतो, तरी जमिनीखाली दडलेलं काही दिसत नाही. पण जर एखाद्याकडे विलक्षण दिव्यदृष्टी असेल, तर तो जमिनीखाली काय आहे ते सहज पाहतो. याचा अर्थ, साधक जेव्हा आत्मज्ञानाच्या दिव्यदृष्टीने पाहतो, तेव्हा त्याला संसाराच्या आड दडलेलं ब्रह्मतत्त्व दिसतं. सामान्य माणसाला फक्त व्यवहार, सुख-दुःख, मान-अपमान दिसतात. पण ज्ञानी साधक त्या सगळ्याच्या पलीकडे असणारा अनंत आत्मा ओळखतो.
गुरुकृपेचं दिव्यांजन
या रूपकाच्या मुळाशी एक महत्त्वाचा अर्थ आहे — गुरुकृपा हीच दिव्यांजन आहे. साधक कितीही शास्त्र वाचला, कितीही तप केला, तरी खरा अनुभव गुरुशिवाय येत नाही. गुरु डोळ्यांना ते अदृश्य अंजन देतात. मग संसाराची पाताळसदृश दाटीवाटी पारदर्शक होते. म्हणूनच संत परंपरेत ‘गुरु’ ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची. संत तुकाराम म्हणतात — गुरुविना मज नाहीं दुसरा उपायो ।
अनुभवाची अवस्था
या ओवीतला संदेश असा — ज्ञान केवळ शब्दांत नाही, तो अनुभवात आहे. पायाळू वृत्तीने, गुरुकृपेला अर्पण होऊन जेव्हा साधक चालतो, तेव्हा त्याला दिव्यांजन लाभतं. मग तो ‘सर्वत्र आत्मा’ पाहतो. त्याला आता संसारचं बाह्य स्वरूप त्रासदायक वाटत नाही, कारण त्याच्या डोळ्यांत दिव्य सत्य उघडलं आहे.
आधुनिक संदर्भात
आज आपण विज्ञानाच्या चष्म्यातून जग पाहतो. मायक्रोस्कोप, टेलिस्कोप आपल्याला बाह्य जग दाखवतात. पण अंतःकरणाचं दुर्बिण तर फक्त आध्यात्मिक साधनेने मिळते. सोशल मीडियाच्या गोंगाटात, करिअरच्या स्पर्धेत, नात्यांच्या गुंत्यात आपण अडकून जातो. पण जर मन पायाळू केलं, जर अहंकार बाजूला ठेवला, तर जीवनात दिव्यांजन मिळू लागतं. मग आपल्याला लोकांमध्ये फक्त स्पर्धक दिसत नाहीत, तर प्रत्येकात देवाचा अंश दिसू लागतो.
साधकाचा प्रवास
ही ओवी साधकाच्या प्रवासात एक महत्त्वाची पायरी सांगते.
पहिली पायरी — पायाळूपणा.
दुसरी पायरी — गुरुकृपा मिळवणे.
तिसरी पायरी — दिव्यांजन अनुभवणे.
चौथी पायरी — सर्वत्र अद्वैताचा अनुभव घेणे.
हा प्रवास सहज नाही, पण तो घडतो. आणि घडला की साधकाचं जग पूर्ण बदलतं.
ज्ञानेश्वरीतील या ओवीतून आपल्याला तीन गोष्टी स्पष्ट होतात:
अहंकारशून्यता ही आध्यात्मिकतेची पहिली पायरी.
गुरुकृपा हेच दिव्यांजन, ज्याने जगाचं खरं रूप दिसतं.
अनुभवदृष्टी मिळाली की संसाराची गोंधळलेली गुंतागुंत सहज पारदर्शक होते, जणू पाताळातील वस्तू उघडपणे दिसाव्यात.
ही ओवी फक्त एक उपमा नाही, तर साधकाच्या जीवनात दिव्यांजन कसं मिळतं आणि मग त्याला जगातलं गुप्त तत्त्व कसं उलगडतं याचं सजीव चित्र आहे.
