स्वप्नापलिकडची एव्हरेस्ट वारी भाग – 3
एव्हरेस्ट बेस कॅम्पच्या दिशेने सुरू झालेल्या स्वप्नवत प्रवासाचा पहिला मुक्काम ठरला तो हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या फाकडींग गावात ! लुकलापासून सुरू झालेल्या या पायपिटीत दूधकोसी नदीचा खळाळता सहवास, थाडाकोसीच्या झुलत्या पुलावरून दिसणारे विहंगम दृश्य, शेर्पा संस्कृतीचे दर्शन, दुर्मीळ पक्ष्यांची साथ आणि संध्याकाळच्या शांत फाकडींगने मनाला एक वेगळेच समाधान दिले. निसर्ग, साहस आणि मानवी कष्ट यांचा संगम अनुभवत एव्हरेस्ट वारीच्या पहिल्या दिवसाची ही अविस्मरणीय कहाणी… कुसुमानंद (प्रशांत कुसुम आनंदराव सातपुते) 9403464101
आज ट्रेकचा पहिला दिवस होता. अतिशय उत्साह आणि उर्मी सर्वांच्या चेहऱ्यावर दिसून येत होती. ‘छत्रपती शिवाजी महाराज की जय..!’ ची घोषणा झाली आणि सर्वांचे पहिले पाऊल ‘इबीसी’च्या दिशेने पडले. लुकलाच्या नागरी भागातून जाताना गोबऱ्या गालांच्या लहान मुलाचे दर्शन झाले. निसर्गातःच त्यांच्या गालावर लालसर छटा ‘ब्लश’ ची आठवण देत होत्या. आपल्या पित्याच्या मांडीवर कोवळी उन्हं खात ती बसलेली. पासंग ल्हामू गेटजवळ सर्वांनी छबी टिपली. येथेचे हिमालयीन जहाज ‘याक’ चे दर्शन देखील झाले.
‘सागरमाथा राष्ट्रीय उद्यान आणि बफर क्षेत्र’ च्या कार्यालयाजवळ आलो. तेथे नियमावलीचा फलक दर्शवत होता. खरतरं ‘पेर्ते व्हा…पेर्ते व्हा..’ असा संदेश देणारा पावश्या अनेक ठिकाणी साद घालताना अगदी सुरुवातीलाच ऐकायला मिळाला होता. आता ‘सागरमाथा राष्ट्रीय उद्यान आणि बफर झोन’ सुरु होणार होते. 1148 किमी वर्गचे हे क्षेत्र होते. 1979 साली युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेले हिमबिबट, मस्क डिअर जे कस्तुरीसाठी प्रसिध्द असते आणि दुर्लभ रेड पांडा हे प्राणी आणि हिमालयीन मोनल, ब्लड पिझंट या प्रमुख पक्षांचा वावर यात होता. शिवाय पाईन, हेमलॉक, फर, जुनिपर, बर्च, -होडोडेंड्रॉन ही प्रमुख वृक्ष संपदा होती. म्हणजे माझ्या सारख्याला पक्षी-प्राणी दर्शनाची ही पर्वणीच होती. आम्ही समुद्रसपाटीपासून 2070 मीटर उंचीवर होतो. पोलीसांचे ‘पर्यटक प्रहरी शाखा, लुकला जिल्हा सोलुखुम्बु’ या फलकाने आम्हाला त्याची जाणीव करुन दिली.
सतत बडबड्या राखी वटवटीने आपले अस्तित्व जाणवून दिले. सूर्यपक्षी आपली बाकदार चोच घेवून मकरंद शोषणात गुंग झालेला. तर, आम्ही त्यांच्या प्रदेशात आलोय, याची जाणीव सगळ्या जंगलात सातभाई आपल्या कर्कश आवाजाने करुन देत होते. सुभगाची शीळ गर्द झाडीत लुप्त होत होती. सकाळची न्याहरी करणारा सातभाई कुळातील ‘लाफींग थ्रश’ ताव मारताना दिसला. चिखल्या, खाटिक निवांतपणे निरीक्षण करत तारेवर बसून होते.
वाटेत शेर्पा खेचरावरुन साहित्य घेवून येत-जात होते. परदेशी गिर्यारोहक देखील येत-जात होते. लुकला येथून सर्व बांधकाम साहित्य आपल्या पाठीवरुन नेणारे मजूर भेटत होते. ही मानवी वाहतूक त्यांचे भीषण दारिद्रय आणि कमालीची मेहनत याचे दर्शन घडवून जात होती. आपल्याकडील ‘वडाप’ प्रमाणे आकाशात हेलिकॉप्टरच्या सतत फेऱ्या चालू होत्या. यात प्रामुख्याने सामानाची ने-आण आणि पर्यटकांची वाहतूक देखील होती.
पांढऱ्या शुभ्र खळाळणाऱ्या अवखळ नदीच्या किनाऱ्यावरुन आता आमचा ट्रेक सुरु होता. तिच्या पाण्यावरुन तिला ‘दूधकोसी’ नाव मिळालेले होते. प्रवाहातील दगड-गोट्यांवरुन अंग झेपावत ती अधिक आवाज करत पुढे धावत होती. तिचा तो प्रचंड आवाज या शांततेत अधिक उग्र वाटत होता. दूधकोसीला पार करण्यासाठी झुलता, टांगता पूल वाटेत लागला. तो ‘थाडाकोसी सस्पेन्शन ब्रिज’ होता. दूधकोसीची उपनदी थाडाकोसी यावर बांधलेला 350 मीटर लांबीचा आहे. फाकडींग आणि घाट या गावांच्या दरम्यान तो आहे. वाटेत लागणारा हा पूल लोकप्रिय फोटो पॉईंट आहे. या पुलावरुन छबी टिपत असताना आजूबाजूच्या नैसर्गिक सौंदर्याने भुरळ पाडली शिवाय ‘कुसुम कांगुरु’ या पर्वताचे विहंगम शिखर या पुलावरुन दूरवर नजरेत भरत होते.
वाटेत ‘मणी भिंत’ म्हणजेच ‘बौध्द प्रार्थना दगड’ लागला. ‘ओम मणि पद्में हूँ..’ हा बौध्द धर्मातील अत्यंत पवित्र मानला जाणारा तिबेटी बौध्द लिपीमध्ये कोरलेला मंत्र होता. मध्यभागी खाली एका ठिकाणी ‘धर्मचक्र’ कोरलेले होते. गिर्यारोहकांचा प्रवास सुरक्षित व्हावा त्यांना ‘गुड लक’ मिळावे म्हणून या मार्गावर असे दगड ठेवलेले आहेत.
बौध्द परंपरेनुसार या मणी भिंतीच्या डाव्या बाजूने चालत पुढे जाणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते. याला आदर दाखविण्याची पध्दत मानतात. हा हिमालयातील शेर्पा संस्कृतीचा आणि बौध्द वारशाचा एक सुंदर आणि पवित्र भाग आहे. जो तिथल्या प्रत्येक प्रवासाला ऊर्जा आणि आशीर्वाद देतो.
सुई सारखी टोकदार पानांची ओळख आणि शंकूच्या आकाराची खवल्या मांजराच्या पाठीप्रमाणे कडक फळे असणाऱ्या पाईन वृक्ष राजीतून हा प्रवास थेट सुरु असतानाच, बटाट्याची शेती तुकड्यांमध्ये दिसू लागली. गाव, फाकडींग जवळ आल्याचे ती खूण होती. नेपाळचे राष्ट्रीय फूल असणारे ‘लाल गुरास’ अर्थात ‘ऱ्होडोडेंड्रॉन’ची लालसर फुले जागोजागी लक्ष वेधून घेत होती. रानटी पांढऱ्या गुलाबाची डवरलेली फुले मन प्रफुल्लीत करत होती. हाताच्या पंजासारखी एका दांड्यावर खालून वरच्या दिशेने एका पाठोपाठ एक अशी मनोऱ्यासारखी ‘ल्युपिन’ ची अत्यंत सुंदर मोहक, देखण्या फिकट गुलाबी आणि जांभळ्या छटांची फुले भुरळ पाडत होती.
वेलकम टू फाकडिंग’ हा फलक दिसला. गिर्यारोहकांचा फाकडींग हा मुक्कामाचा पहिला दिवस ठरतो. समुद्रसपाटीपासून 2610 मीटर उंचीवर आम्ही पोहचलो होतो. अतिशय उत्साहाच्या वातारणात आणि आनंदी मनाने आम्ही हॉटेलवर पोहचलो. खरं तर येथे ‘हॉटेल’ ला ‘टी हाऊस’ हे नामाभिधान आहे.
शेखर तमांग यांनी आमच्या जेवणाची ‘ऑर्डर’ घेतली. या ट्रेकमध्ये वाटेत येताना वर्तुळाकार ‘रिंग सेल रोटी’ चा आस्वाद घेतलेला होता. दुपारी जेवणात चिकन डाळ भाताबरोबर आप्पाकाकांनी (याच नावांने आप्पासाहेब मुंडासे हे पथकात प्रसिद्ध पावलेले.) आवर्जून आणलेल्या सोलापुरी कडक पापड भाकरी सोबत शेंगदाण्याची आणि जवसाच्या चटणीचा बेत काही औरच मजा देवून गेला.
फाकडींगची ‘ती’ सांजवेळ
एव्हरेस्ट वारीच्या पहिल्याच दिवशी, निसर्गरम्य आणि मनोहारी वातावरणाशी गुजगोष्टी करत आम्ही चार तासांत सुमारे पावणे नऊ किलोमीटरचे अंतर पार केले होते. या दुर्गम वाटेवर ट्रेक करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, ती म्हणजे इथली जेवणाची वेळ! दुपारचे असो वा रात्रीचे, जेवण खूप लवकर उरकावे लागत होते. दुपारच्या तृप्त जेवणानंतर शरीराला थोडी विश्रांती दिली आणि ‘फाकडींग’ गावातील गल्ल्यांमधून फेरफटका मारण्यासाठी बाहेर पडलो.
गावात मानवी वस्त्या आणि घरे तशी बोटावर मोजण्याइतकीच होती, पण पर्यटकांच्या सोयीसाठी असणारी ‘टी हाऊसेस’ मात्र जागोजागी लक्ष वेधून घेत होती. याच भटकंतीत पुण्याहून आलेल्या ‘गिरीप्रेमी’ संस्थेच्या ट्रेकर्सची अनपेक्षित भेट झाली; परक्या मुलखात आपल्याच मातीतली माणसं भेटल्यावर मनाला खूप आनंद झाला.
गावात फिरताना तिथल्या पाळीव कोंबड्यांनी माझे लक्ष वेधून घेतले. त्या आपल्या नेहमीच्या कोंबड्यांसारख्या नव्हत्या, तर देशी कोंबड्यांची ती एक संकरित जात होती. ‘डार्क ब्रम्हा’ आणि ‘प्लायमाऊथ रॉक’ जातीच्या त्या कोंबड्यांच्या अंगावर काळ्या, पांढऱ्या आणि राखाडी रंगांच्या रेषांची एक सुंदर नक्षी निसर्गाने बहाल केली होती. स्वभावाने अत्यंत शांत, पण चपळतेत त्यांचा हात धरणारा कोणी नव्हता. आणखी एक वैशिष्ट्यं म्हणजे, आपल्याकडे मिळणाऱ्या पांढऱ्या शुभ्र अंड्यांपेक्षा इथली अंडी वेगळी होती. तपकिरी आणि खाकी रंगाची!
घरांच्या कुंपणापाशी बटाट्याची हिरवीगार शेती डोलत होती, ज्यावर नुकतीच नाजूक फुले उमलू लागली होती. थोडे पुढे गेल्यावर आम्ही ‘दूधकोसी’ नदीच्या तीरावर पोहोचलो. तिचा तो अवखळ, खळाळता प्रवाह आणि तिचा नाद जवळून अनुभवणे हा एक अद्भूत अनुभव होता. नदीकिनाऱ्याला लागूनच असलेल्या एका उत्तुंग पहाडावर मधमाश्यांनी आपले साम्राज्य उभे केले होते. ती एक अजस्र ‘हनी बी कॉलनी’ होती. बाजूच्या दाट, गर्द वनराईतून अचानक एका अत्यंत गोड, मधूर शिळेचे स्वर कानावर पडले. नजर फिरवली तर एक विटकरी-किरमिजी रंगाचा देखणा पक्षी झाडांच्या फांद्यांवर बागडताना दिसला. तो सुमधूर गाणारा ‘रुफस सिबीया’ (तांबूस सिबीया) होता. हिमालयाच्या कुशीत आढळणाऱ्या ‘लाफिंग थ्रश’ परिवारातील हा मानकरी!
‘ऱ्होडोडेंड्रॉन’च्या लालभडक, फुललेल्या फुलांमधील मकरंद पिण्यासाठी त्याची अखंड लगबग सुरू होती. लहान कीटक, अळ्या, कोळी आणि झाडांची छोटी फळे हेदेखील त्याचे खाद्य. त्याची ती सुस्पष्ट शीळ जंगलात दूरवर ऐकू येत होती. निसर्गाच्या चक्रात परागीकरणाची एक मोठी आणि महत्त्वाची जबाबदारी हा छोटासा जीव पार पाडत असतो.आपल्याच धुंदीत गाणारा हा ‘तांबूस सिबीया’ सुरुवातीला एकटाच होता. पण, काही वेळातच त्याचे दोन-तीन सवंगडीही तिथे अवतरले. एक ‘होला’ फांदीवर बसून घुमत होते. त्यांचा कंठ घुमताना फुगत होता. बहुधा जोडीदाराचा मिळालेला संकेत घेवून ते त्या दिशेला उडून गेले.
परतीच्या वाटेवर असताना मगाच्या कोंबड्या जमिनीवर चोच मारत आपले खाद्य टिपण्यात मग्न होत्या. तेवढ्यात एका कोपऱ्यातून ‘चिव-चिव’ असा वेगळाच आवाज आला. वाटले सूर्यपक्षी असावा, म्हणून मी रोखून पाहिले; पण तो होता ‘ग्रीन बॅक्ड टीट’ ! हा चपळ आणि देखणा पक्षी! मराठीत याला ‘बल्गुली’, ‘हिरवी बल्गुली’ किंवा ‘रामगंगारा’ म्हणून ओळखले जाते. त्याचे डोळे, गळा आणि छातीचा मध्यभाग चमकदार काळ्या रंगाचा होता. तर, गालावर पांढरे शुभ्र ठिपके उठून दिसत होते.
त्याची पाठ हिरवट ऑलीव्ह रंगाची आणि पोटाकडचा भाग पिवळसर होता. त्याचा शिळेसारखा आवाज जंगलात सहज ओळखू येतो; शिवाय वेगवेगळे आवाज काढण्यात तो चांगलाच पटाईत असतो.
आजूबाजूला उंचच उंच पाईनच्या झाडांसोबतच थंड, पर्वतीय प्रदेशात आढळणारे सदाहरित सूचीपर्णी ‘फर’ वृक्ष ताठ मानेने उभे होते. निसर्गाची गंमत बघा, बर्फवृष्टी झाली तरी या वृक्षांच्या शंकूच्या आकारामुळे त्यांच्यावर बर्फ साचून राहत नाही, तो सरळ घसरून खाली पडतो. निसर्गाने प्रत्येक जिवाला आणि वनस्पतीला इथल्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याची कशी अचूक कला शिकवली आहे, याचेच हे उदाहरण!
या निसर्ग सौंदर्याचा आस्वाद घेत असतानाच, वाटेत पाठीवर अवाढव्य ओझे वाहून नेणारे मेहनती स्थानिक मजूर दिसत होते. अगदी बांधकामाच्या अवजड लोखंडी सळ्यांचा भारही ते आपल्या पाठीवर अत्यंत सहनशीलतेने वाहून नेतात, हे पाहून त्यांच्या कष्टाची जाणीव झाली.
आमच्या ‘टी हाऊस’च्या दारात एक लहान मुलगी आपल्याच नादात आकाशाकडे पाहत खुदकन हसत होती. तिची नजर आकाशातील पक्षांच्या एका अथांग थव्यावर खिळली होती. शेकडो पक्षी आकाशात एखाद्या लाटेसारखे, जणू काही लयबद्ध नृत्य केल्यासारखे आपले आकार बदलत उडत होते. त्या बहुदा ‘गुलाबी मैना’ किंवा ‘भोरड्या’ असाव्यात.
आपल्याकडेही हिवाळ्यात सांजवेळी असे विहंगम दृश्य पाहायला मिळते. आकाशात निर्माण होणारे हे पक्षांचे वेगवेगळे आकार आणि त्यांची वेगवान हालचाल पाहून बाज, ससाणा किंवा गरुडासारखे शिकारी पक्षीही गोंधळात पडतात. शिवाय, अशा प्रकारे थव्याने उडाल्यामुळे त्यांना आपली शारीरिक उष्णता टिकवून ठेवण्यास मदत होते, हे विज्ञानाचे गुपित! निसर्गाचा हा सुंदर चमत्कार आणि आकाशाच्या कॅनव्हासवर निर्माण होणारी ही नयनरम्य नक्षी पाहून ती लहानगी मनोमन सुखावत होती, तिची कळी खुदकन खुलत होती. निसर्ग आणि त्या लहान मुलीचा बराच वेळ चाललेला हा संवाद माझ्या आणि ‘सौ’ च्या मनाला सुखावून गेला. हे विहंगम दृश्य कॅमेऱ्यात आणि मनात साठवून आम्ही टी हाऊसवर परतलो.
आता सायंकाळचे सात वाजले होते. हीच इथली रात्रीच्या जेवणाची वेळ! गरमागरम चिकन, डाळ-भात आणि सूपचा आस्वाद घेत आम्ही सर्वजण शेखर आणि कस्तुरीकडून पुढच्या ट्रेकची माहिती आणि सूचना ऐकण्यात मग्न झालो. उद्या आम्हांला तब्बल १४ किलोमीटरचे अंतर पार करायचे होते; तेही २६१० मीटरच्या उंचीवरून थेट ३५०० मीटरवर पोहोचायचे होते! उंची वाढणार तसा हवेतील गारठा कमालीचा वाढणार होता आणि प्राणवायू कमी होणार होता. त्यामुळे उद्या पहाटे साडेसहा वाजताच नाश्ता उरकून पायपीट सुरू करणे भाग होते.
खोलीबाहेर गारठा चांगलाच वाढला होता, पण पोटात गेलेल्या अन्नपदार्थांमुळे शरीरात एक सुखावह उब निर्माण झाली होती. उद्याच्या कठीण प्रवासाची मानसिक आणि शारीरिक जुळवाजुळव करता करता, कधी झोपेच्या गावी पोहोचलो, हे समजलेच नाही..
दीपगृह पर्यटनाला चालना देण्यासाठी योजना – सर्बानंद सोनोवाल