ऐसेया काजालागीं । अवतरें मी युगीं युगीं ।
परि हेंचि वोळखे जो जगी । तो विवेकिया ।। ५७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – अशा या कामाकरितां मी प्रत्येक युगांत अवतार घेतों, परंतु हेंच तत्त्व जो ओळखतो, तो या जगांत खरा विवेकी होय.

ही ओवी श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या “यदा यदा हि धर्मस्य…” (भगवद्गीता ४.७) या वचनाचा गूढार्थ सांगते.

श्रीकृष्ण म्हणतात की, ‘मी युगायुगांतून धर्मसंस्थापनेसाठी जन्म घेतो.’ म्हणजेच, ज्या वेळी अधर्माचा प्रकोप होतो आणि धर्माचा ऱ्हास होतो, तेव्हा मी विविध स्वरूपे धारण करून अवतार घेतो.

पण खरा विवेकी (ज्ञानी) मनुष्य कोण?

जो या तत्वज्ञानाचा खरा अर्थ ओळखतो ! तोच खरा विवेकी

निरूपण

१) अवताराचे प्रयोजन आणि कालचक्र

भगवंत हा सृष्टीच्या रक्षणासाठी अवतार घेतो. हे एक नियमित चक्र आहे. जसे सूर्य उगवतो, मावळतो आणि पुन्हा उगवतो, तसेच परमेश्वरही अधर्माचा नाश करण्यासाठी वेळोवेळी अवतार घेतो. हे फक्त श्रीकृष्णापुरतेच मर्यादित नाही. राम, परशुराम, नरसिंह, वामन, बुद्ध, कल्की – असे अनेक अवतार वेळोवेळी प्रकट होतात.

२) अवतार हे कोणत्याही एका शरीरापुरते मर्यादित नाहीत

परमेश्वराचा अवतार हा कोणत्याही एका देहापुरता मर्यादित नसतो. तो कधी संतांच्या रूपात, कधी समाजसुधारकांच्या रूपात, तर कधी कोणत्याही सामान्य माणसाच्या रूपात येतो. महात्मा गांधी, छत्रपती शिवाजी महाराज, ज्ञानेश्वर, तुकाराम – हे देखील भगवंताचे विविध अवतार मानता येतील, कारण त्यांनी धर्मसंस्थापनेसाठी आणि अधर्म नष्ट करण्यासाठी कार्य केले.

३) हे सत्य ओळखणारा विवेकी असतो

परमेश्वर अवतार घेतो, यावर केवळ आंधळ्या श्रद्धेने विश्वास ठेवणे पुरेसे नाही. खरे ज्ञान आणि विवेक ज्याला आहे, तोच याचे मर्म जाणतो. जो श्रीकृष्णाच्या या विधानाचा खरा अर्थ समजून घेतो – की भगवंत हा केवळ एका विशिष्ट शरीरात जन्म घेत नाही, तर धर्म आणि सत्याच्या रूपात समाजात सतत अस्तित्वात असतो – तोच खरा “विवेकिया”!

तात्त्विक महत्त्व

१) भगवंत सतत अस्तित्वात आहे – तो केवळ एका विशिष्ट शरीरात जन्म घेत नाही.
२) धर्मसंस्थापनेसाठी कार्य करणारा प्रत्येक जण भगवंताचे रूप आहे – तोच खरा अवतार!
३) अवताराचा खरा अर्थ समजणारा ज्ञानी असतो – जो फक्त बाह्य रूप पाहत नाही, तर तत्वज्ञान जाणतो.

निष्कर्ष

ही ओवी आपल्याला सांगते की, भगवंत हे केवळ एका जन्मापुरते, एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नाहीत. सत्य, धर्म आणि सद्गुण हाच भगवंताचा अवतार असतो. जो खरोखर विवेकी आहे, तो भगवंताला केवळ बाह्य रूपात न पाहता, त्यांच्या तत्वज्ञानात पाहतो. यालाच संत ज्ञानेश्वर “विवेक” म्हणतात !