ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल । तैं मोहांधकारु जाईल ।
जैं गुरुकृपा होईल । पार्था गा ।। १७१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – अरे पार्था, ज्यावेळी श्रीगुरुंची कृपा होईल त्या वेळी असा ज्ञानप्रकाशाचां उदय होईल, आणि मग त्या त्या वेळी मोहरूप अंधकार नाहींसा होईल.

ह्या ओवीमध्ये ज्ञानप्राप्तीच्या महत्त्वाचा तसेच गुरु-कृपेच्या प्रभावाचा अत्यंत सुंदर आणि गहन विचार मांडलेला आहे.

निरुपण:

१) “ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल” — ज्ञानाचा प्रकाश
“ज्ञानप्रकाश” हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. प्रकाश म्हणजे अंधार दूर करणारी शक्ती. जसा सूर्य उगवला की रात्रीचा अंधार नाहीसा होतो, तसेच जेव्हा खरे आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा अज्ञान आणि भ्रम नष्ट होतात.

ज्ञान म्हणजे काय?

हे फक्त पुस्तकी ज्ञान नसून, आत्मस्वरूपाचे, ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान आहे.
हे ज्ञान “मी कोण आहे?” ह्या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर देते.
हे केवळ ऐकण्याने मिळत नाही; प्रत्यक्ष अनुभूतीने ते साकार होते.

२) “तैं मोहांधकारु जाईल” — मोहाचा अंधार नाहीसा होतो
ज्ञानप्राप्ती झाल्यावर जीवाला मोहाचा अंधार ग्रासू शकत नाही. “मोह” म्हणजेच माया, असत्यावर विश्वास, जगाच्या क्षणिक स्वरूपाला शाश्वत समजण्याची चूक.

मोहाचा नाश कसा होतो?

आत्मज्ञानाने आपले सत्यस्वरूप कळते.
मायेचा फास तुटतो आणि आपली खरी ओळख पटते.
संसारातील असत्य भासणाऱ्या गोष्टींवरून आसक्ती सुटते.

३) “जैं गुरुकृपा होईल” — गुरुकृपेचा महिमा
गुरुशिवाय हे आत्मज्ञान मिळत नाही.

गुरु म्हणजे दिवा दाखवणारा, अंधार दूर करणारा.
ज्ञानप्राप्तीसाठी केवळ प्रयत्न पुरेसे नाहीत, गुरुकृपा आवश्यक आहे.
गुरुच योग्य मार्गदर्शन करून शिष्याला आत्मज्ञानाच्या दिशेने नेतो.

४) “पार्था गा” — अर्जुनाला उद्देशून सांगितलेले ज्ञान
“पार्था” म्हणजे अर्जुन, पण हे फक्त त्याच्यासाठी मर्यादित नाही.

ही शिकवण प्रत्येक जिज्ञासूसाठी आहे. अर्जुन हा प्रतीक आहे त्या जीवाचा, जो मोहात अडकलेला आहे आणि ज्याला आत्मज्ञानाची आस आहे.

सारांश:
ही ओवी अत्यंत गूढ आणि गहन तत्त्वज्ञान सांगते.

ज्ञानप्रकाश म्हणजेच आत्मज्ञान मिळाल्यावर सर्व अज्ञान आणि मोह नाहीसे होतात.
हे ज्ञान स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळवता येत नाही, त्यासाठी सद्गुरुंची कृपा महत्त्वाची आहे.
एकदा हे ज्ञान प्राप्त झाले की, जन्ममरणाच्या चक्रातून मुक्ती होते.

तात्त्विक संदेश:
➡ जीवनाच्या अंधारमय वाटेवर गुरु हा दीपस्तंभ आहे.
➡ आत्मज्ञान म्हणजे खरी मुक्ती, आणि ही मुक्ती मोहाच्या नाशानेच शक्य आहे.
➡ गुरुच्या कृपेनेच हा प्रकाश आत्म्यात प्रकट होतो.

शेवटचा विचार:

ही ओवी आपल्याला सांगते की, आत्मज्ञान हेच खरे समाधान आहे आणि त्यासाठी आपल्याला योग्य गुरुचा आधार घ्यावा लागेल. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश पडला, की अंधार (मोह, अज्ञान) कायमचा नाहीसा होतो आणि मग खऱ्या अर्थाने मुक्ती प्राप्त होते.