मग वेदांतें परापर । प्रसवतसे अक्षर ।
म्हणऊनि हें चराचर । ब्रह्मबद्ध ।। १३६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – दूर व जवळ असणारें जें ब्रह्म, तें वेदांना उत्पन्न करतें, म्हणून हें स्वावरजंगमात्मक विश्व ब्रह्मांत गोवलेलें आहे.
ही ओवी श्री ज्ञानेश्वर माऊलींनी गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील “कर्मयोग” यावर भाष्य करताना लिहिली आहे. येथे माऊली वेदांतातील गहन तत्त्वज्ञान सहज आणि रसाळ भाषेत उलगडून सांगत आहेत.
१. “मग वेदांतें परापर”
“वेदांत” म्हणजे वेदांचे अंतिम तत्त्वज्ञान किंवा निष्कर्ष. “परापर” या शब्दाचा अर्थ दोन प्रकारे लावता येतो:
पर म्हणजे उच्चतम सत्य, परमात्मा किंवा ब्रह्म
अपर म्हणजे व्यक्त, सगुण रूप किंवा जगत
वेदांत सांगतो की संपूर्ण विश्व हे परब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहे आणि त्याच्याशीच जोडलेले आहे. त्यामुळे, वेदांताचा मूल संदेश असा आहे की जरी हे जग विविधता दाखवत असले, तरी त्याचा मूळ गाभा एकच आहे – परब्रह्म.
२. “प्रसवतसे अक्षर”
“अक्षर” म्हणजे जे नाशरहित आहे, अपरिवर्तनीय आहे, कायमस्वरूपी आहे. येथे श्री ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की हे सगळे चराचर ब्रह्मातूनच प्रसूत (उत्पन्न) होते आणि अखेरीस त्याचात विलीन होते. वेदांमध्ये “ओंकार” किंवा “अक्षर ब्रह्म” ही संकल्पना सांगितली आहे. ओंकार हेच परब्रह्माचे स्वरूप असून त्यापासूनच समस्त चराचराची निर्मिती होते.
३. “म्हणऊनि हें चराचर ब्रह्मबद्ध”
“चर” म्हणजे जिवंत, हालचाल करणारे आणि “अचर” म्हणजे स्थिर, जड रूप.
ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की हे चराचर विश्व ब्रह्माशी जोडलेले आहे. जसे समुद्रातील प्रत्येक लाट ही शेवटी समुद्राचाच एक भाग असते, तसेच प्रत्येक जीव, प्रत्येक वस्तू ही ब्रह्माचाच एक अंश आहे.
तात्त्विक सारांश:
१. हे संपूर्ण विश्व ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहे आणि त्याच्याशी जोडलेले आहे.
२. वेदांताच्या तत्त्वज्ञानानुसार, परब्रह्म आणि व्यक्त सृष्टी यांच्यात मूलतः भेद नाही.
३. जरी जग विविध रूपांमध्ये दिसत असले, तरी त्याचा अंतिम आधार ब्रह्मच आहे.
व्यावहारिक अर्थ:
आपण ब्रह्मस्वरूप असल्याने स्वतःला लहान समजण्याचे कारण नाही.
जसे संपूर्ण विश्व ब्रह्माशी जोडलेले आहे, तसे आपणही परस्परांशी जोडलेले आहोत. त्यामुळे समभाव, प्रेम, आणि सेवा भाव ठेवावा.
माऊलींचा हा संदेश आपल्याला अद्वैताचा अनुभव घेण्यासाठी प्रवृत्त करतो—जीवनाच्या प्रत्येक घटनेत, प्रत्येक व्यक्तीत आणि निसर्गात ब्रह्मदर्शन घडवतो.
निष्कर्ष:
ही ओवी वेदांताच्या गहन तत्त्वज्ञानाचे रसाळ स्वरूपात निरूपण करते. संपूर्ण चराचर विश्व ब्रह्माशी निगडीत असून, प्रत्येक जीव हा त्या अखंड ब्रह्माचा अंश आहे. म्हणूनच, भेदभाव विसरून आपल्याला ब्रह्मज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल करावी लागेल.
