शब्दातीत सुख

प्रणवाचा माथा बुडे । येतुलेनि अनिर्वाच्य सुख जोडे ।
म्हणोनि आधींचि बोलु बहुडे । तयालागी ।। ४६९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – तो ओंकाराच्या अर्धमात्रेत लीन व्हावा, इतके त्याला शब्दातीत सुख मिळते. म्हणून त्याच्याविषयी शब्द अगोदरच परत फिरतो.

ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीत एक अत्यंत सूक्ष्म अध्यात्मिक अनुभव उलगडतात. आपण सर्व जण “ॐ” म्हणजे प्रणव हा शब्द ओळखतो. हा ध्वनी इतका पवित्र, इतका गूढ आणि इतका परिपूर्ण आहे की संपूर्ण वेदज्ञान त्यात सामावलेले आहे असे संत, ऋषी आणि योगी मानतात. परंतु माऊली येथे सांगतात की, ओंकाराचा फक्त उच्चार, त्याचा फक्त ध्वनी किंवा त्याचे केवळ वर्णन यापलीकडे जाऊन जेव्हा साधक ‘प्रणवाचा माथा बुडे’ — म्हणजेच ओंकाराच्या अर्धमात्रेत लीन होतो, तेव्हा त्याला जे आनंदानुभव मिळतो तो “अनिर्वाच्य” असतो.

हा आनंद इतका गहन, इतका अप्रतिम असतो की त्याचे वर्णन शब्दांच्या पलीकडचे आहे. म्हणूनच माऊली म्हणतात — त्या अवस्थेबद्दल बोलण्याआधीच शब्द परत फिरतात. भाषेला ते स्पर्शच करता येत नाही.

१. ओंकाराची महती

प्रणव म्हणजे ओंकार. उपनिषदांत, वेदांत, गीतेत सर्वत्र या प्रणवाचे महत्त्व सांगितले आहे. “ॐ” हा अक्षरध्वनी जणू संपूर्ण सृष्टीची मुळे आहे. निर्मिती, पालन आणि संहार या तीनही क्रिया या एकाच ध्वनीत दडलेल्या आहेत.

“अ” म्हणजे सृष्टी,
“उ” म्हणजे पालन,
“म” म्हणजे संहार.

अशा या प्रणवामध्ये अनंत विश्व लपलेले आहे. परंतु माऊली सांगतात की, केवळ या ध्वनीत रमून राहणे हेच अंतिम नाही. त्याचा माथा — म्हणजे अर्धमात्रा, जी “म”च्या नंतरची नादशून्यता आहे, त्यात जेव्हा साधक विलीन होतो, तेव्हा खरी समाधी प्राप्त होते.

२. अर्धमात्रेचे गूढ

सामान्यतः आपण “ॐ” म्हटलं की “अ-उ-म” असा नाद ऐकतो. पण “म” संपल्यावर जो क्षणभर शांत ध्वनीरहित अवकाश राहतो, त्याला अर्धमात्रा म्हणतात.
ती म्हणजे पूर्ण निःशब्दता.
ती म्हणजे अद्वैताची अनुभूती.
ती म्हणजे सर्व विचार, सर्व नाद, सर्व भेद संपलेला क्षण.

जेव्हा साधक ध्यानातून या अर्धमात्रेत पोचतो, तेव्हा त्याला नुसती शांतता नव्हे तर स्वस्वरूपाची जाणीव होते.

३. अनिर्वचनीय सुख

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की त्या अवस्थेत “अनिर्वाच्य सुख” मिळते. म्हणजे असे सुख जे शब्दांच्या पलीकडे आहे. आपण साध्या आनंदालाही शब्दांत नीट मांडू शकत नाही. एखाद्या आईला मुलाच्या जन्मावेळी झालेला आनंद, एखाद्या कवीला प्रेरणा आली तेव्हाचा आनंद, एखाद्या भक्ताला देवदर्शनाचा क्षण — हे सारे अनुभव शब्दांत थोडे मांडले जातात, पण प्रत्यक्ष अनुभवल्याशिवाय त्यांची खरी चव कळत नाही.

मग कल्पना करा — ज्यावेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात, परब्रह्मात लीन होतो, त्यावेळी त्याला जे सुख मिळते ते तर अगदी शब्दांच्या पलीकडचे आहे.
तेथे ‘मी’ आणि ‘माझे’ उरत नाही.
तेथे ध्वनी आणि शब्द संपतात.
तेथे अनुभवक आणि अनुभव या दोन्हींचा भेद नाहीसा होतो.
तेथे फक्त एकच शाश्वत आनंद आहे — परमानंद.

४. शब्दाची मर्यादा

माऊलींच्या ओवीतला दुसरा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे — “म्हणोनि आधींचि बोलु बहुडे । तयालागी.” त्याचा अर्थ असा की, त्या अवस्थेबद्दल बोलण्याचा प्रयत्न करायचा तर शब्द आधीच थांबतात. हे आपण व्यवहारातही पाहतो. गोड चव काय असते, हे एखाद्या लहान बाळाला आपण कितीही समजावून सांगितले, तरी त्याला खरी चव लागेल ती गोड खाऊनच. तसेच हे ब्रह्मसुख आहे. ते अनुभवायचे असते. बोलून, लिहून किंवा ऐकून ते कधीही पूर्ण उमगत नाही.

५. ध्यानसाधनेतील दिशा

या ओवीतून साधकाला दिशा मिळते. केवळ मंत्रोच्चार, केवळ शास्त्रपठण, केवळ शब्दांचा अभ्यास यात न राहता साधकाने ध्यानाच्या खोल प्रवाहात उतरले पाहिजे.
“ॐ” या ध्वनीतून निघणाऱ्या अर्धमात्रेकडे नेणारी वाट म्हणजेच खरी साधना. तेथे साधक स्वतःला विसरतो आणि स्वतःपलीकडील एका परिपूर्ण आनंदाशी एकरूप होतो.

६. अनुभवाचे वैशिष्ट्य

या अवस्थेत साधकाला काय जाणवते?

काळाचा विसर पडतो — भूत, वर्तमान, भविष्य हे सारे नष्ट होऊन फक्त वर्तमान क्षण उरतो.
स्वत्वाची विलीनता होते — मी आणि जग, हा भेद नाहीसा होतो.
शब्द, विचार थांबतात — मन एकदम शांत होते.
अनिर्वचनीय सुख प्रकटते — जे ना इंद्रियांनी जाणवते, ना बुध्दीने मोजता येते, पण अस्तित्वभर व्यापते.

७. जीवनासाठी संदेश

या ओवीचा संदेश आपल्यासारख्या सामान्य माणसासाठी काय?
तो असा की —आपण सतत बाहेर सुख शोधतो — संपत्ती, नातेसंबंध, मान, कीर्ती यात. पण ते सुख अपूर्ण आहे. खरे सुख आपल्या आत आहे. “ॐ” या ध्वनीत, ध्यानात, शांततेत आपण स्वतःचे मूळ पाहू शकतो. आणि त्या मूळाशी एकरूप झाल्यावर आपल्याला जे मिळते, ते शब्दात मावत नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी म्हणजे साधकाला मार्गदर्शन करणारी दीपमाळ आहे. “प्रणवाचा माथा बुडे” — म्हणजे ओंकाराच्या अर्धमात्रेत लीन होऊन स्वतःला विसरणे, आणि “अनिर्वाच्य सुख” — म्हणजे शब्दांच्या पलीकडील परमानंद, हीच खरी योगसिद्धी आहे.

शब्दांनी त्या अवस्थेचे वर्णन शक्य नाही, पण माऊलींच्या या ओवीतून आपल्याला दिशा नक्की मिळते. म्हणूनच या ओवीकडे फक्त वाचण्यासारखी रचना म्हणून न पाहता, ती ध्यानसाधनेत अंगीकारायची, अनुभवायची अशी आहे.