पवन कवणातें न शिवेचि । आकाश कें न समायेचि ।
हें असो एक मीचि । विश्वीं असें ।। १६० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा
ओवीचा अर्थ – वारा कोणाला शिवत नाही ? आकाश कोठें व्यापीत नाहीं ? हें बोलणें राहूं दे, मीच एक सगळ्या विश्वास व्यापून आहे.
मानवाच्या अनुभूतीला शब्दांची बंधने असतात, पण अनुभूतीच्या पलीकडचा परमात्मा सांगायचा झाला तर संत ज्ञानेश्वरांनी निवडलेली ही ओवी जणू स्वतःच आकाशात उडत जाते. या ओवीतून श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतो—”वारा कुणाला टाळतो का? आकाशाला सीमा असते का? असं काही विचारायलाही नको, कारण या सर्वांपेक्षा सूक्ष्म, व्यापक आणि सर्वव्यापी म्हणून मीच सर्व विश्वांत पसरलो आहे.” ही ओवी म्हणजे विस्तृत ब्रह्मज्ञानाची एक चमक. शब्दांच्या माध्यमातून अनंत विस्ताराचे दर्शन.
या ओवीतील पहिली प्रतिमा आहे—पवन, म्हणजे वारा. वारा सर्वत्र आहे. कोणत्याही वस्तूकडे तो भेदभावाने जात नाही किंवा टाळत नाही. एखाद्या पर्वताच्या शिखरावर असो वा अरुंद गल्लीमध्ये, दुर्गंधीयुक्त जागेत असो वा सुगंधाने नटलेल्या पुष्पांमध्ये, वारा सर्वांच्यातून जातो. तो कोणालाही वर्ज्य करत नाही. त्याचा प्रवाह स्वच्छंदी, निर्बंध, आणि सर्वाला समान स्पर्श करणारा असतो.
ज्ञानेश्वरांचा हा उपमान केवळ दृश्य जगाशी जुळणारा नाही; तो आतल्या आध्यात्मिक विश्वाचेही दार उघडतो. जसा वारा सर्व ठिकाणी आहे, तसा परमात्मा प्रत्येक जीवाच्या अस्तित्वात आहे—सावध किंवा असावध, सजग किंवा निद्रिस्त, ज्ञानी किंवा अज्ञानी अशा सर्वांना एकसमानपणे पोसत, वाहत, अस्तित्व देत.
ओवीतील पुढची प्रतिमा — आकाश कें न समायेचि?
आकाशाचीही सीमा नाही. ते सर्वांगाने व्यापून आहे. ज्या भांड्यात आपण आकाश ‘भरलं’ असं वाटतं, त्या भांड्यातील आकाश वेगळं नाही, आणि भांड्याबाहेरचं आकाश वेगळं नाही. भांडं फुटलं की दोन्ही आकाशं एकरूप झालं असं आपण म्हणतो. प्रत्यक्षात ते आधीपासूनच एक होतं. भांड्याच्या आकारानुसार ‘असलेलं’ आकाश आपल्याला वेगळं वाटतं, पण आकाश एकच.
अगदी तसेच आपल्यातले ‘मी’पणाचे भांडे जेंव्हा फुटते—अहंकाराचा आवरण जेंव्हा गळतो—तेव्हा व्यक्तीला कळायला लागतं की तो वेगळा नव्हताच. तो सदैव त्या अखंड, अपरिमित चैतन्याचा भाग होता. हे चैतन्यच कृष्ण सांगत आहे—“हे असो एक मीचि. विश्वीं असे.”
येथे “मी” हा शब्द ‘अहंकाराचा मी’ नाही, तर परमचैतन्य, सर्वत्र व्यापणारी सत्ता, जी न दिसताही सर्वत्र आहे.
ज्ञानेश्वरांनी हे रूपक इतकं सहज आणि साकार व्यक्त केलं आहे की माणसाला क्षणभर स्वतःच्या मर्यादा विसरायला होतात. जसा वारा कुणालाही शिवत नाही, जसा आकाश सर्वांना सामावून घेतं, तसाच परमेश्वर सर्वांना व्यापक रूपाने व्यापून आहे, अगदी आपल्या श्वासाच्या थरथरीतही.
या वाक्यांमध्ये दडलेला आध्यात्मिक गाभा
या ओवीचा गाभा एकाच दिशेने घेऊन जातो—सर्वव्याप्तीचं तत्त्वज्ञान.
परमेश्वर वेगळा नाही, दूर नाही, अलौकिक प्रदेशातील नाही; तो सर्वत्र व्यापून आहे. विश्वाच्या प्रत्येक अणुरेणूत, आणि प्रत्येक माणसाच्या हृदयाच्या शांत कोपऱ्यात.
आपण सर्वजण जी वेगवेगळी भांडी घेऊन फिरतो—जात, धर्म, भाषा, पद, प्रतिमा, विचार, नाव, रूप—त्यात आपल्याला वाटतं की हाच ‘मी’ आहे. पण संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, या भांड्यांची भिंतच मुळात काल्पनिक आहे.
कृष्ण सांगतात:
“माझ्याच रूपाने सर्वत्र हा खेळ आहे. तू वेगळा नाहीस, मीही वेगळा नाही. ज्या क्षणी तू सीमितत्वाचा आवरण काढशील, त्या क्षणी तुला जाणवेल की तू नेहमीच अनंत होतास.”
जीवनाशी असलेला संबंध
ही ओवी आपल्या दैनंदिन जीवनालाही अगदी थेट लागू होते.
मनुष्य अनेकदा स्वतःला वेगळा मानतो—कर्तृत्वात, दुःखात, सुखात, यशात, अपयशात. पण ही ओवी दाखवते की आपल्या अस्तित्वाच्या मागे एकच चेतना वाहती आहे. कुणाच्या आयुष्यातील प्रसंग ‘माझे’ किंवा ‘तुझे’ नसतात; त्या सर्वांत एकच व्यापक सत्ता खेळत असते. भेटणारे माणसे, घडणाऱ्या घटना, मिळणाऱ्या संधी—सर्व काही जणू वाऱ्यासारखे, आकाशासारखे, अनंत सामायिकत्वात मिसळलेले.
असं केल्याने जीवनातील कटुता वितळते. अहंकाराची धार बोथट होते. मनातील असंतोष शांत होतो. कारण प्रत्येकजण त्या एकाच चैतन्याचा अंश आहे, असा अनुभव आल्यावर कोणाला आपण विरोध करू? कोणाला आपण कमी मानू? कोणासोबत आपल्याला मत्सर राहील?
याच भावनेतून भगवद्गीतेतील मुख्य संदेशही उलगडतो—
कर्तव्य करत जा, पण स्वतःला एक स्वतंत्र कर्ता समजू नको. कारण कर्तापणही, परिणामही, शक्तीही, प्रेरणाही—सर्व त्या एकाच व्यापक चेतनेचेच स्वरूप आहे.
ज्ञानेश्वरीच्या शैलीतील भावार्थ
ज्ञानेश्वर माउली हा संदेश सांगताना अनंताची भाषा बोलतात. त्या भाषेत कठोर तत्त्वज्ञान नाही; त्या भाषेत शब्दांपेक्षा अनुभूती जास्त आहे.
वाऱ्याचा स्पर्श—
तो सूक्ष्म, थंड, उबदार, कधी कोवळा, कधी वादळी—पण तरीही सर्वांना समपणे स्पर्श करणारा. तोच स्पर्श जसा जगाला स्पर्शतो, तसाच परमात्मा आपल्या मनाच्या कणाकणाला स्पर्श करतो.
आकाशाची विस्तारता—
नि:सीम, न बंधन, न नियम, न सीमा—
तशीच परमचेतना अनंत, अव्याहत, अढळ.
कृष्ण जेव्हा म्हणतात,
“हे असो एक मीचि. विश्वीं असे.”
तेव्हा हे सांगतात—
“तू मला शोधायला बाहेर जाण्याची गरज नाही.
तूच माझं रूप आहेस.
तू पाहतोस ते दृश्य, तू घेतो तो श्वास, तू जाणतोस ते विश्व—सगळं मीच आहे.”
ही अनुभूती आल्यावर माणसाच्या अंतःकरणात एक दिव्य स्थिती उदयास येते. तेथे भीती राहत नाही, कारण ‘इतर’ असा कोणीच उरत नाही. तेथे दुःख राहत नाही, कारण दुःख भोगणारा ‘मी’ राहिलाच नाही. तेथे अपेक्षा राहत नाही, कारण सर्व काही आपणच आहोत.
आध्यात्मिक शिखराकडे नेणारा संदेश
या ओवीचा अंतिम संदेश आहे — अद्वैत.
द्वैताची दुनिया म्हणजे ‘मी’ आणि ‘जग’, ‘मी’ आणि ‘तू’, ‘मी’ आणि ‘ईश्वर’.
अद्वैत म्हणजे —
मीच जग आहे, मीच तू आहेस, आणि मीच परमेश्वर आहे.
हा अहंकारी मी नाही;
तो चेतनस्वरूप ‘मी’ —
जो सर्वदर्शी, सर्वव्यापी, सर्वानुभवी.
ज्ञानेश्वर हा अनुभव शब्दांच्या रूपाने देतात, ज्याने श्रोत्याचे मन प्रकाशमान होते. ही ओवी वाचताना जाणवतं की आपण स्वतःही जणू आकाशासारखे झालो आहोत— मर्यादांच्या पलीकडे,
आवरणांपासून मुक्त,
आपल्या मूळ स्वरूपात विलीन.
आणि म्हणूनच या ओवीचा शेवटचा अर्थ असा—
परमात्म्याला शोधण्याची गरज नाही; तो आधीपासूनच आपल्या प्रत्येक श्वासात आहे.
आपण त्याच्यातून स्वतंत्र नाही— आपण त्याचाच एक विस्तार आहोत.
