जे मोजदादीपलीकडे आहे, तेच खरे सत्य

तिये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे । ते वेळीं गणना केंही न समाये ।
ऐसें अव्यक्ताचें होये । व्यक्त विश्व ।। १६० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – त्या ब्रह्मलोकांत जेव्हां दिवस उगवतो, तेव्हां ज्याची मोजदाद कोठेही करतां येत नाही, असें लोन असलेलें जग आकाराला येतें.

ही ओवी विश्वनिर्मितीच्या अत्यंत सूक्ष्म, कालातीत आणि अद्वैत स्वरूपाचा उलगडा करते. “तिये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे” या एका ओळीपासून संत ज्ञानेश्वर आपल्याला काळ, सृष्टी, अव्यक्त आणि व्यक्त या सगळ्यांच्या पलीकडच्या सत्याकडे घेऊन जातात. या ओवीचे निरूपण करताना आपण केवळ शब्दार्थापुरते थांबत नाही, तर त्यामागील तत्त्वज्ञान, अनुभव आणि अंतर्मुख करणारा आशय समजून घेणे आवश्यक आहे.

ब्रह्मभुवन म्हणजे नेमके काय ?

ब्रह्मभुवन म्हणजे ब्रह्मलोक – सृष्टीच्या निर्मितीचा, स्थितीचा आणि लयाचा केंद्रबिंदू. हा भौतिक अर्थाने एखादा ग्रह किंवा जागा नाही, तर तो चेतनेचा, महाकाळाचा आणि कारणरूप सृष्टीचा स्तर आहे. जिथे काळ आपल्या परिचित मर्यादेत नसतो. जिथे दिवस-रात्र म्हणजे आपल्यासारखे चोवीस तासांचे चक्र नसते, तर ते कोट्यवधी वर्षांच्या अवधीत मोजले जाते.
ज्ञानेश्वर म्हणतात – “तिये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे” – म्हणजे त्या ब्रह्मलोकात जेव्हा दिवस उगवतो. येथे “दिवस” हा शब्द फार सूचक आहे. कारण हा दिवस म्हणजे ब्रह्माचा दिवस. ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे अख्ख्या सृष्टीची निर्मिती, विस्तार आणि गती.

ब्रह्माचा दिवस आणि सृष्टीची उगवण

भारतीय तत्त्वज्ञानात ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे कल्प. त्या एका कल्पात संपूर्ण सृष्टी प्रकट होते. ग्रह, तारे, सूर्य, चंद्र, पंचमहाभूतं, जीवसृष्टी – सगळे काही आकाराला येते. आणि ब्रह्माची रात्र आली की ही सगळी सृष्टी पुन्हा अव्यक्तात विलीन होते. ज्ञानेश्वर या ओवीत सांगतात की जेव्हा त्या ब्रह्मलोकात दिवस उगवतो, तेव्हा जे काही आज आपल्याला “विश्व” म्हणून दिसते, ते प्रत्यक्ष प्रकट होऊ लागते.

“गणना केंही न समाये” – अमाप काळ आणि अमर्याद विस्तार
“ते वेळीं गणना केंही न समाये” – या ओळीतून संत ज्ञानेश्वर मानवी बुद्धीची मर्यादा अत्यंत प्रभावीपणे दाखवून देतात.

हा काळ इतका प्रचंड आहे की त्याची मोजदाद कुठल्याही मापनपद्धतीने करता येत नाही. वर्ष, शतक, सहस्रक, कोटी, अब्ज – हे सगळे शब्द अपुरे पडतात. कारण ब्रह्माच्या दिवसासमोर आपले आयुष्य म्हणजे क्षणभर चमकणारी ठिणगीसुद्धा नाही. येथे ज्ञानेश्वर आपल्याला सांगतात – तू ज्या गोष्टींना “खूप जुने”, “फार दीर्घ” म्हणतोस, त्या सगळ्या काळाच्या कल्पना सापेक्ष आहेत. ब्रह्माच्या दृष्टीने त्या अगदीच क्षुल्लक आहेत.

अव्यक्त म्हणजे काय?

पुढील ओळ अत्यंत महत्त्वाची आहे – “ऐसें अव्यक्ताचें होये । व्यक्त विश्व”. अव्यक्त म्हणजे जे दिसत नाही, जे इंद्रियांना जाणवत नाही, जे आकार, रंग, रूप, नाव यांच्यापलीकडे आहे. संपूर्ण सृष्टी निर्मितीपूर्वी अव्यक्त अवस्थेत असते. त्या अवस्थेत ना पृथ्वी असते, ना आकाश, ना जीव, ना मृत्यू, ना जन्म. तेव्हा सृष्टी म्हणजे अस्तित्वात नसते असे नाही, तर ती बीजावस्थेत असते. जसे बीजामध्ये झाड पूर्णपणे दडलेले असते, पण दिसत नाही, तसेच अव्यक्तामध्ये संपूर्ण विश्व सामावलेले असते.

अव्यक्तातून व्यक्ताकडे जाण्याचा प्रवास

ज्ञानेश्वर सांगतात – ब्रह्मलोकात दिवस उगवला की हे अव्यक्त विश्व व्यक्त होऊ लागते. म्हणजे जे आतापर्यंत कारणरूप होते, ते कार्यरूपात प्रकट होते. हा प्रवास कुठेही गोंधळाने होत नाही. तो नियमबद्ध आहे, ऋतबद्ध आहे, धर्मबद्ध आहे. पंचमहाभूतांची निर्मिती, त्यांचा परस्पर संयोग, त्यातून स्थूल सृष्टी, जीवांचा उदय, बुद्धी, अहंकार, मन – हे सगळे टप्प्याटप्प्याने घडते. पण या सगळ्या घडामोडी ब्रह्माच्या एका दिवसात घडतात – आणि तो दिवस आपल्या मोजणीपलीकडचा आहे.

मानवी अहंकाराला दिलेला धक्का

ही ओवी वाचताना आपला अहंकार आपोआप गळून पडतो. आपण आपल्या आयुष्याला, आपल्या यशापयशाला, आपल्या दुःखसुखाला फार मोठे मानतो. पण ज्ञानेश्वर आपल्याला थेट ब्रह्माच्या वेळापट्टीवर उभे करतात. ते सांगतात – ज्या सृष्टीत तू जन्मलास, ज्या सृष्टीला तू “सगळं” मानतोस, ती सृष्टी स्वतःच एका ब्रह्मदिवसाची निर्मिती आहे. आणि ब्रह्माच्या असंख्य दिवस-रात्री होऊन गेलेल्या आहेत. मग आपले आयुष्य किती क्षणभंगुर आहे, हे सहज लक्षात येते.

तत्त्वज्ञानाचा गाभा – अद्वैताची खूण

या ओवीचा अंतिम संदेश फक्त सृष्टीनिर्मितीपुरता नाही. ज्ञानेश्वरांचा उद्देश केवळ ब्रह्मांडरचना सांगणे हा नसतो. ते या सगळ्यातून अद्वैताचा संदेश देतात. अव्यक्त आणि व्यक्त ही दोन वेगळी तत्त्वे नाहीत. व्यक्त हेच अव्यक्ताचे प्रकट रूप आहे. जसे सोन्याचे दागिने वेगवेगळे दिसतात, पण त्यांचे मूळ सोनेच असते, तसेच हे संपूर्ण विश्व ब्रह्माचेच रूप आहे. दिसणारे आणि न दिसणारे यामध्ये भेद नाही – भेद आहे तो आपल्या दृष्टिकोनाचा.

साधकासाठी या ओवीचा अर्थ

साधकासाठी ही ओवी फार खोल संदेश देते. ती सांगते – तू ज्या जगात अडकून पडलास, ते जग शाश्वत नाही. ते ब्रह्माच्या एका दिवसात प्रकट झाले आहे आणि एका रात्रीत लयाला जाणार आहे.

मग खरे शाश्वत काय?

ते अव्यक्त ब्रह्म, जे या सगळ्याच्या आधी होते, आहे आणि नंतरही राहणार आहे. जेव्हा साधक हे समजून घेतो, तेव्हा त्याची आसक्ती कमी होते. भीती गळून पडते. मृत्यूचा भय नाहीसा होतो. कारण तो जाणतो – आपणही त्या अव्यक्त ब्रह्माचाच अंश आहोत.

आजच्या संदर्भात ओवीचे महत्त्व

आज विज्ञानही बिग बँग, कॉस्मिक सायकल, विस्तार आणि आकुंचन याबद्दल बोलते. विज्ञान आणि ज्ञानेश्वरी यांच्यातील संवाद या ओवीतून स्पष्ट दिसतो. विश्व एकाच वेळी शून्यातून प्रकट होते आणि पुन्हा शून्यात विलीन होते – हा विचार हजारो वर्षांपूर्वी ज्ञानेश्वरांनी सहज मांडला आहे.

“तिये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे…” ही ओवी म्हणजे विश्वनिर्मितीचा केवळ वर्णन नाही, तर आत्मज्ञानाचा दरवाजा आहे. ती आपल्याला सांगते की जे दिसते ते अंतिम नाही. जे मोजता येते ते मर्यादित आहे. आणि जे मोजदादीपलीकडे आहे, तेच खरे सत्य आहे. अव्यक्तातून व्यक्त झालेले हे विश्व आपण अनुभवतो, भोगतो, पण त्यात अडकून न पडता त्यामागील ब्रह्मतत्त्व ओळखणे, हाच या ओवीचा खरा आशय आहे. ही ओवी वाचताना मन शांत होते, बुद्धी नम्र होते आणि अंतःकरणात एक प्रश्न उभा राहतो – मी या व्यक्त विश्वात हरवलेला जीव आहे, की या अव्यक्त ब्रह्माचा जागा साक्षी? हा प्रश्नच साधनेची सुरुवात आहे.