श्वास हेच जीवनाचे आणि साधनेचे केंद्र

ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये । मारुत ऐसें नाम होये।
परि शक्तिपण तें आहे । जंव न मिळे शिवीं ।। ३०१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – त्यावेळी कुंडलिनी ही भाषा जाते व तिला मारुत असें नांव येतें. पण जोपर्यंत तो शिवाशीं एक होत नाही, तोपर्यंत तिचें शक्तिपण असतेंच.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ अशा योगविद्येतील तत्त्वांचे प्रगटीकरण करतात. ही ओवी फक्त शब्दांनीच नव्हे तर अनुभवाच्या गाभ्यातून आलेली आहे. “कुंडलिनी”, “भाष”, “मारुत”, “शिव” आणि “शक्तिपण” या संज्ञांचा येथे वापर झाला असून त्यामागे खोल अध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे. योगसाधनेच्या प्रगतीच्या विशिष्ट अवस्थेवर, साधकाच्या अंतर्मनात काय होते, याचे वर्णन ही ओवी करते.

या ओवीवर आधारित हे निरूपण ज्ञानयोग, कुंडलिनी जागृती, प्राणशक्ती आणि अद्वैत तत्त्वज्ञान या सर्वांचा समन्वय साधणारे आहे.

“ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये”
कुंडलिनीचा प्रवास:
‘कुंडलिनी’ ही योगशास्त्रातील एक अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे. ती आपल्या मुळाधार चक्रात सुप्त अवस्थेत वास करत असते. हे स्थान आपल्या मेरुदंडाच्या तळाशी आहे. योगाभ्यासाच्या प्रक्रियेमुळे ही कुंडलिनी शक्ती जागृत होते आणि ती मेरुदंडाच्या मार्गाने वरच्या चक्रांकडे प्रवास करू लागते. “भाष जाणे” म्हणजे ‘भाषण करणे’ असा सामान्य अर्थ घेता येत नाही. येथे ‘भाष’ म्हणजे व्यक्त होणे, जिवंत होणे, जागृत होणे. जेव्हा कुंडलिनी सुप्तावस्थेतून जागृत होते, तेव्हा ती “भाष” होते. ती केवळ एक सामर्थ्य न राहता सजीव शक्तीरूप बनते. कुंडलिनी जागृत होणे म्हणजेच जीवनशक्तीचे स्वरूपात रूपांतर होणे. ही स्थिती साधकाला फक्त भावनिक नव्हे तर शारीरिक, मानसिक व आध्यात्मिक स्तरावर मोठा परिवर्तन घडवते.

“मारुत ऐसें नाम होये”
कुंडलिनी आणि प्राण:
कुंडलिनीच्या जागृतीनंतर तिचा जो पुढील प्रवास आहे तो “प्राण” तत्त्वाशी संबंधित आहे. येथे ज्ञानेश्वर ‘मारुत’ हा शब्द वापरतात. तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

‘मारुत’ म्हणजेच वायू, प्राण, वा चेतना. योगशास्त्रात प्राणायाम, अपान, व्यान, उदान, समान — हे पंचप्राण सांगितले आहेत. यातील मुख्य म्हणजे प्राण — जो श्वासाच्या माध्यमातून शरीरात खेळतो. जेव्हा कुंडलिनी “मारुत” होते, तेव्हा ती त्या सूक्ष्म प्राणशक्तीमध्ये रूपांतरित होते. म्हणजे, ती आता केवळ अधोमुख शक्ती न राहता, चेतन रूप बनते. तिचे नाव ‘मारुत’ होते — कारण ती वायुतत्त्वाशी एकरूप होते. श्वास हेच जीवनाचे आणि साधनेचे केंद्र आहे. श्वासामधून जाणारी कुंडलिनी ही मग केवळ ‘मूळाधारात अडकलेली’ ऊर्जा नसते, ती ‘सर्व शरीरात’ खेळणारी दिव्य चेतना होते.

“परि शक्तिपण तें आहे”
स्वतंत्र सत्ता:
जरी कुंडलिनी ‘मारुत’ रूपाने व्यक्त झाली असली, तरी ती अजूनही ‘शक्तिपण’ राखून आहे. म्हणजे काय? ती अजूनही स्वतंत्र सत्ता आहे. अद्वैताच्या दृष्टीने पाहता, ‘शिव’ आणि ‘शक्ती’ हे वेगळे नाहीत — पण योगाच्या मार्गात त्या दोघांचा विलग भाव असतो. ‘शक्तिपण’ म्हणजे कर्तृत्व, संकल्पशक्ती, व्यक्त होण्याची प्रेरणा. ही शक्ती शरीरात कार्यरत असते, पंचप्राणांच्या माध्यमातून सर्व क्रिया घडवते. पण ती शिवाशी एकरूप होत नाही, तोपर्यंत तिला पूर्णत्व प्राप्त होत नाही. शिवाशिवेचा हा भेद अधुनमधून उरतोच — तोवर ही शक्ती अद्वैताच्या परिपूर्ण अनुभूतीस पोहोचत नाही. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, ‘जंव न मिळे शिवीं’ — तोवर शक्तीचे “कर्तृत्व” टिकून राहते.

“जंव न मिळे शिवीं”
योगाचा अंतिम बिंदू: शिवशक्ती संयोग
शिव म्हणजे परब्रह्म, निर्गुण, निराकार आणि अखंड चैतन्य. शक्ती म्हणजे त्या चैतन्याची कार्यशील रूप. कुंडलिनी शक्तीचा सर्वोच्च ध्येय म्हणजे शिवाशी एकरूप होणे- म्हणजेच सहस्रार चक्रात पोहोचून पूर्णता प्राप्त करणे. जेव्हा कुंडलिनी सहस्रारात येते, तेव्हा ‘शक्तिपण’ लय पावते आणि ती पूर्णतः ‘शिव’ होते. हेच अद्वैताचे अंतिम तत्त्व आहे — “शिवाय शक्ती नाही, आणि शक्ती शिवाहून वेगळी नाही.” या एकत्वाच्या अवस्थेला योगशास्त्रात “निर्विकल्प समाधी” असे म्हणतात.

भावनिक आणि आध्यात्मिक अर्थ
ही ओवी फक्त तात्त्विक नाही, तर साधकाच्या अंत:प्रवासाचे अत्यंत सूक्ष्म चित्रण करते. कुंडलिनी जागृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये साधक अनेक मानसिक आणि शारीरिक अवस्था अनुभवतो:

जागृतीपूर्व अशक्तपणा
प्रेरणेची वाढ
प्राणशक्तीचा अनुभव
चक्रांतून ऊर्जेचा प्रवाह
मनशक्तीचे स्थिरीकरण
भक्ती-ज्ञानाच्या एकत्रित अनुभूती
या सर्व प्रवासात ‘शक्तिपण’ टिकून आहे — कारण साधक अद्याप पूर्णरूपेण परब्रह्माशी एकरूप झाला नाही. पण त्याची तयारी सुरू आहे.

“शिव-शक्ती” तत्त्वाचे दार्शनिक परिप्रेक्ष्य
‘शिव’ आणि ‘शक्ती’ ही केवळ व्यक्तिरेखा नाहीत. त्या तत्त्वे आहेत. शक्ती म्हणजे सृष्टी, क्रिया, विविधता; शिव म्हणजे स्थैर्य, अद्वैत, साक्षीपणा. ‘कुंडलिनी’ ही शक्ती असून ती पूर्णतेसाठी आपल्या मूळाशी, म्हणजे शिवाशी एकरूप होण्यास आसुसलेली असते. तोपर्यंत ती ‘नाव’ घेते — ‘भाष’ होते, ‘मारुत’ होते, पण तिला अजूनही पूर्ण विराम मिळत नाही. शक्ती ही नावे घेते — कारण तिला अजून देह, मन, प्राण यांच्याशी संबंध आहे. शिव मिळेपर्यंत तिला तोपर्यंतचा अनुभव म्हणजे ‘शक्तिपण’.

तात्त्विक निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्याला सांगते:

कुंडलिनी शक्ती ही सुप्तावस्थेतून जागृत होऊन व्यक्त होते. तिचं व्यक्त होणं म्हणजेच ‘भाष’ होणं. ही शक्ती मग प्राणस्वरूप बनते — तिला ‘मारुत’ म्हणतात. पण तरीही ती ‘शक्तिपण’ हरवत नाही, कारण ती अजून शिवाशी एकरूप झालेली नसते. ज्या क्षणी शिवशक्तीचा संयोग होतो, त्या क्षणी ती ‘शिव’ होते — तेव्हा द्वैत समाप्त होते.

साधकासाठी मार्गदर्शन

या ओवीतून एक अत्यंत मौल्यवान संदेश साधकासाठी स्पष्ट होतो — केवळ कुंडलिनी जागृत होणं हा अंतिम टप्पा नाही. तो एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, पण अंतिम नाही.

शिवप्राप्ती होईपर्यंत: साधकाला अहंकाराचं विसर्जन करावं लागतं. प्राणायाम, ध्यान, मंत्रजप, एकाग्रता आणि समर्पण हे सातत्याने करावे लागते. ‘मीपण’ शिल्लक असेपर्यंत शक्तिपण राहते. ‘शिवत्व’ म्हणजे पूर्ण शून्यता — त्यात शक्तीही विरून जाते

उपसंहार:
ही ओवी म्हणजे एका साधकाच्या आत्म्याचे गूढ भाष्य आहे. कुंडलिनी ही शक्ती श्वासाच्या माध्यमातून व्यक्त होते, प्राण बनते, पण ती अद्यापपर्यंत शिवाशी एकरूप होत नाही तोपर्यंत तिचं स्वतंत्र अस्तित्व टिकून राहते. शेवटी, जेव्हा शक्ती शिवात विलीन होते, तेव्हा ‘मी’ आणि ‘तो’ यांचा भेद संपतो. हेच योगाचे अंतिम सार आहे. ज्ञानेश्वरांनी आपल्या असीम अनुभूतीतून ही ओवी रचली आणि हजारो साधकांना दिव्य मार्गदर्शन दिले.