नदी : जीवनाची आई की आपल्या दुर्लक्षाची शिकार ?

निसर्गाशी तुटत चाललेल्या नात्याच्या काळात सुनील पांडे यांचे “नदी समजून घेताना” हे पुस्तक वाचकाला अंतर्मुख करते. नदीला ‘आई’ मानत तिच्या वेदना, माया आणि मानवी दुटप्पीपणाचे जिवंत चित्रण करणारे हे लेखन पर्यावरण आणि संवेदनशीलतेची नवी जाणीव करून देते.

राजेंद्र घोरपडे

“नदी समजून घेताना” हे सुनील पांडे यांचे पुस्तक केवळ ललित लेखसंग्रह म्हणून वाचून संपवण्यासारखे नाही, तर ते वाचकाच्या मनात खोलवर रुजणारे आणि विचारांना चालना देणारे साहित्य आहे. आजच्या वेगवान, यांत्रिक जीवनात माणूस निसर्गापासून दूर जात असताना, या पुस्तकातून लेखकाने नदी आणि मानव यांच्यातील नात्याचा अत्यंत संवेदनशील आणि जिव्हाळ्याचा मागोवा घेतला आहे. नदी ही केवळ पाण्याची वाहिनी नसून ती जीवनदायिनी आहे, संस्कृतीची जननी आहे आणि माणसाच्या अस्तित्वाचा मूलाधार आहे, ही जाणीव प्रत्येक लेखातून प्रकर्षाने जाणवते.

पुस्तकातील लेखनाची शैली अतिशय ओघवती, साधी आणि मनाला भिडणारी आहे. लेखक नदीला ‘आई’ मानतो आणि तिच्याशी संवाद साधतो, तिच्याशी बोलतो, तिच्या दुःखात सहभागी होतो. ही भावनिक मांडणी वाचकाच्या मनाला स्पर्शून जाते. ‘आई कशी आहे?’ किंवा ‘नदीचा वाढदिवस कधी?’ अशा प्रश्नांमधून लेखकाने समाजाच्या संवेदनशीलतेला हलकेच जागं करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या लेखांमधील साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा हेच त्यांचे मोठे बळ आहे.

या पुस्तकाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील सामाजिक भान. एका बाजूला आपण नद्यांना देवत्व देतो, त्यांची पूजा करतो, तर दुसऱ्या बाजूला त्याच नद्यांमध्ये कचरा, रासायनिक द्रव्ये आणि घाण सोडून त्यांचे अस्तित्वच धोक्यात आणतो, ही विसंगती लेखकाने अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे. वाढते शहरीकरण, औद्योगिक प्रदूषण, धरणांचे दुष्परिणाम यामुळे नद्यांचा नैसर्गिक प्रवाह कसा बाधित होतो, याचे वास्तव चित्रणही या लेखांमधून दिसते. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ भावनिक नाही, तर पर्यावरणीय जाणीव जागवणारे आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देणारे ठरते.

लेखनात काही ठिकाणी भावनिकता अधिक जाणवते, मात्र तीच या पुस्तकाची ताकदही आहे. कारण ही भावनिकता कृत्रिम नाही, तर अनुभवातून आलेली आहे. त्यामुळेच लेखकाचे विचार वाचकाच्या मनात सहजपणे पोहोचतात. उपाययोजनांपेक्षा समस्यांकडे लक्ष वेधण्यावर अधिक भर असला तरी, वाचकाला विचार करण्यास भाग पाडणे हीच या पुस्तकाची खरी जमेची बाजू ठरते.

एकंदरीत, “नदी समजून घेताना” हे पुस्तक वाचकाला थांबून विचार करायला लावते—आपण नद्यांकडून सर्व काही घेतो, पण त्यांना परत काय देतो? हा मूलभूत प्रश्न ते उभा करते. निसर्गाशी असलेले आपले नाते पुन्हा एकदा नव्याने समजून घेण्यासाठी आणि पर्यावरणाबद्दलची आपली जबाबदारी ओळखण्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच वाचावे असे आहे. हे पुस्तक वाचताना केवळ नदीच नव्हे, तर आपल्या आतल्या संवेदनांचाही प्रवाह पुन्हा जागा होत असल्याची जाणीव होते.

सामाजिक बांधीलकीचे दर्शन : नदी समजून घेताना . . .

विविध विषयांवर अभ्यासपूर्ण लेखन करणारे आजचे आघाडीचे लेखक सुनील पांडे यांचे आगळेवेगळे सामाजिक बांधीलकीचे अर्थात पर्यावरण बांधीलकीचे दर्शन घडविणारे दिशादर्शक पुस्तक म्हणजे नदी समजून घेताना.‌ . .

नदीला आई समान मानले जाते. मानवी जीवनात पाण्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. एक वेळ अन्नाशिवाय माणूस राहू शकेल पण पाणी हे हवेच. पाण्याशिवाय माणूस जगू शकणार नाही. हाच धागा पकडून विविध भावछटातील हे ३३ लेख पाण्याचे महत्त्व अधोरेखित करतात.

मानवी प्रवृत्ती या कशा तऱ्हेने कार्यान्वित होतात, त्याचे दूरगामी परिणाम कसे होतात आणि आपणच आपल्या नाशाला कसे जबाबदार असतो. हे मुळातून जाणून घ्यायचे असेल तर नदी समजून घेताना… हे पुस्तक प्रत्येकाने वाचलेच पाहिजे. भौतिक सुखाच्या मागे लागून आपणच आपला विनाश कसा ओढवून घेतो याचे प्रत्ययकारी चित्रण अनेक लेखातून सरळ साध्या पण भावस्पर्शी भाषेत सुनील पांडे यांनी शब्दबद्ध केलेले आहे. त्यांची या मागची तळमळ वाचकांच्या मनात एक उदात्त भावना जागृत करते. म्हणूनच आपण प्रत्येकाने नदीबाबत सामाजिक बांधीलकी दाखवली पाहिजे, ती आपल्या कृतीत आणली पाहिजे तरच आपले जीवन खऱ्या अर्थाने चैतन्यशील होईल.

डॉ. स्नेहल तावरे

पुस्तकाचे नाव – नदी समजून घेताना
लेखक: सुनील पांडे
प्रकाशक – स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे 9423643131 / 9075081888
पृष्ठे – १०० किंमत – २०० रुपये