पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी । आकाशाचां अंतरी ।
भरती गमे सागरीं । सरिता जैशी ।। ३०४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा
ओवीचा अर्थ – पुढे समुद्रांत जशा नद्या मिळालेल्या दिसतात, त्याप्रमाणें अर्धमात्रापर्यंतच्या ओंकाराच्या मात्रा मू्ध्निआकाशात मिळतात.
ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायातील ही ओवी परम सूक्ष्म योगतत्त्व समजावते. संपूर्ण अध्यायात ज्ञानेश्वर माऊली आत्मध्यानाची, ध्यानस्थ स्थितीची आणि त्या अवस्थेत होणाऱ्या सूक्ष्म परिवर्तनांची अलौकिक उकल करत आहेत. या ओवीत त्यांनी अत्यंत काव्यात्मक आणि वैज्ञानिक प्रतीकांच्या माध्यमातून ध्यानात गडद होत जाणाऱ्या अवस्थेचे चित्र रेखाटले आहे.
या ओवीचे निरूपण करणे म्हणजे सूक्ष्म योगातील ‘ओंकार साधना’, ‘तन्मात्रा’, ‘अर्धमात्रा’, ‘आकाश’ आणि ‘विलय’ यासारख्या अत्यंत गूढ संकल्पनांचे वर्णन करणे होय.
तन्मात्रा: सूक्ष्मभूतांची मूळ बीजे. पंचमहाभूतांपूर्वी असणाऱ्या प्रत्यकानुभवाच्या सूक्ष्म शक्यता (गंध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द).
अर्धमात्रा: ओंकारातील सर्वांत सूक्ष्म आणि अलक्ष्य असा भाग. ‘अ’, ‘उ’, ‘म’ या त्रिविध मात्रांनंतरची एक चौथी, मौनी अवस्था – पूर्ण तादात्म्याची.
आकाशाचा अंतरी: आकाश ही तत्त्वं व्यापकतेचं प्रतीक आहे, ज्यात सर्व तन्मात्रा अंतर्भूत होतात.
भरती गमे सागरीं सरिता जैशी: नद्या जशा शेवटी समुद्रात विलीन होतात, तशाच या तन्मात्रा अर्धमात्रेत विलीन होतात.
रूपकाचं स्पष्टीकरण
ज्ञानेश्वर माउली एक अत्यंत सुबोध आणि सौंदर्यपूर्ण उपमा देतात. नदी आणि समुद्राची. जशा नद्या उगमस्थानापासून वाहत येतात आणि अखेरीस त्या विशाल समुद्रात विलीन होतात, तशाच या तन्मात्रा सुद्धा ओंकारातील अर्धमात्रा या परब्रह्मस्वरूप महासागरात अंतर्भूत होतात. या उपमेत गूढ आत्मयोगाचा रहस्यभेद सामावलेला आहे.
सूक्ष्म योगप्रक्रियेची चरणरचना
ध्यानाच्या मार्गाने अंतर्मुख झालेला योगी जेव्हा समाधीच्या उंबरठ्यावर पोहोचतो, तेव्हा त्याला जाणवतं की इंद्रियांच्या पलीकडची अनुभूती आता आकार घेत आहे. त्या अवस्थेत –
इंद्रियांचे मागे पडणे: बाह्य जगाच्या ज्ञानाचे माध्यम असलेली पंचेंद्रिये मागे हटतात.
तन्मात्रांची जाणिव: गंध, रस, रूप, स्पर्श व शब्द यांचे अत्यंत सूक्ष्म बीजस्वरूप उरते – तन्मात्रा.
तन्मात्रांचा विलय: या तन्मात्रा आता स्वतःच्याच आदिस्रोताशी – अर्धमात्रेशी एकरूप होतात.
ओंकाराचा अंतिम नाद: ‘अ’, ‘उ’, ‘म’ ही त्रिविध ध्वनी अंतर्धान पावल्यावर जी अर्धमात्रा उरते – ती मौनाची स्थिती, निर्वाणीचा अनुभव देते.
“अर्धमात्रा” म्हणजे काय?
‘अर्धमात्रा’ ही एक अद्भुत अशी संकल्पना आहे. ती केवळ ध्वनी नाही, ती मौनातली चैतन्यलहरी आहे. ती ‘ना बोलता ना ऐकता येणारी’, पण अनुभूतीने ओसंडून वाहणारी.
वेदांतानुसार, अर्धमात्रा म्हणजे ‘तुरीयातीत’ – तिन्ही अवस्थांच्या (जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती) पलीकडचं चैतन्य.
योगशास्त्रात, ही अवस्था समाधीच्या पलीकडे, जहां शब्द, मन, व बुद्धी पोहचू शकत नाहीत.
ओंकार साधनेत, ‘अ’, ‘उ’, ‘म’ ह्या तीन ध्वनींपेक्षा अधिक सूक्ष्म असा ‘नादबिंदू’चा बिंदुरूप गूढ नाद.
ओवीतील आध्यात्मिक प्रवाह
या ओवीतील प्रवाह समजून घेताना आपण अशा एका ‘प्रकाशप्रवाहा’च्या वाटेवर असतो, जिथे सर्व गूढ, सूक्ष्म, अलक्ष्य गोष्टी शेवटी त्या एका अद्वैतमूलक सागरात विलीन होतात:
तन्मात्रा: हे जणू नद्यांसारख्या आहेत.
अर्धमात्रा: हा परब्रह्माचा महासागर.
विलीन होणं: हा आत्म्याचा परमात्म्याशी संयोग.
जसा एक थेंब समुद्रात पडतो, आणि पुन्हा थेंब म्हणून ओळखला जात नाही, तसंच आत्मानुभवाच्या मार्गावर प्रगती करत करत साधक हे सर्व भेद विसरून पूर्णपणे ब्रह्मात विलीन होतो.
ध्यानस्थितीत घडणारी प्रक्रिया
अशा ध्यानात स्थिर झालेला योगी:
सुरुवातीला शब्दांचे नाद ऐकतो (ओंकार, सोऽहम)
मग त्याचा ‘स्पर्श’ होतो – म्हणजे तो नाद त्याच्या अस्तित्वाचा भाग होतो
मग त्याचा ‘रूप’ अंतःकरणात प्रकट होतो – दिव्य तेजस्वरूपात
त्यानंतर ‘रस’ – परमसुखाचा अनुभव येतो
शेवटी ‘गंध’ – अद्वैताची मंद, पण गूढ अनुभूती
ही सारी तन्मात्रा अर्धमात्रेत जातात म्हणजे हे सारे अनुभव एकाच सार्वभौमिक चैतन्यात विलीन होतात.
या ओवीतील सांकेतिक गूढार्थ
प्रतीक अर्थ
सरिता (नद्या) तन्मात्रा – सूक्ष्मज्ञान
सागर अर्धमात्रा – परब्रह्म
गमन आत्मसाक्षात्काराकडे वाटचाल
आकाश सर्वव्यापी आत्मस्वरूप, ब्रह्ममय चेतना
विवेकानंदांच्या शैलीत सांगायचं झालं तर…
“जसा प्रत्येक आत्मा हा देवाचा अंश आहे, तसाच प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक इंद्रियज्ञान हे त्या एकाच चैतन्याची झलक आहे. योगी जेव्हा सर्वांवर मात करून त्या झळकतेशिवाय निव्वळ ‘असण्या’च्या अवस्थेत स्थिर होतो, तेव्हा सर्व तन्मात्रा – अनुभव, विचार, स्मृती, कल्पना – या सर्व अर्धमात्रेच्या महासागरात विलीन होतात.”
आत्मानुभवाचा अंतिम टप्पा
या ओवीत जो “अंतरी आकाश” म्हटलं आहे, त्याचा अर्थ आहे – अंतरंगातील विराटशून्य, जिथे सर्व स्वरूपे हरवतात, सर्व ध्वनी थांबतात. हीच अवस्था ‘निर्विकल्प समाधी’ किंवा ‘सहज समाधी’ होय.
याच अवस्थेत ‘मीपण’ नष्ट होतं
याच अवस्थेत ‘साक्षी’ राहतो
याच अवस्थेत ज्ञान ‘स्वतः’ होतं
आणि याच अवस्थेत ओंकार मौनात मिसळतो
योगविज्ञान व आधुनिक भाष्य
क्वांटम फिजिक्सप्रमाणे, सर्व वस्तूंमागे ऊर्जा असते. ध्यान हे त्या ऊर्जा-पातळीवर पोहोचण्याचं माध्यम आहे. तन्मात्रा म्हणजे जणू त्या ऊर्जा-मॉड्युलेशन्स.
ब्रेन स्टेट्सच्या दृष्टीने, ध्यानात ‘गामा’ लहरींतून ‘थीटा’ व ‘डेल्टा’ अवस्थेत पोहोचल्यावर मेंदू स्वतःशी, विश्वाशी एकरूप होतो. ज्ञानेश्वर माउलींचं वर्णन हे फक्त धार्मिक नाही, ते आजही वैज्ञानिक अर्थाने समजून घेता येण्यासारखं आहे.
समारोप : अद्वैत विलयाचा गीत
या ओवीतून माउलींनी एक अद्वैतगीत रचलं आहे. तन्मात्रा, इंद्रिय, ध्वनी, रूप, अनुभव – हे सारे “मी” च्या सीमिततेतून बाहेर पडतात आणि त्या ब्रह्माच्या विशाल असीमतेत विलीन होतात. जसा समुद्रात एकदा नदी मिसळली की पुन्हा ती नदी राहात नाही, तशीच योगमार्गाने ध्यानात पूर्णपणे एकरूप झालेली जाणीव — ती केवळ ‘जाणीव’ राहात नाही, तीच ब्रह्मरूप होते. हीच खरी ध्यानातील मुक्ति, आणि हीच या ओवीची दिव्य घोषणा आहे.
🪔 हरि ॐ तत्त्वम् असि 🪔
साधना – स्वानुभव – विलय – ब्रह्मात्मैक्य.
