तैसें मनपण मुदल जाये । मग अहंभावादिक कें आहे ।
म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये । अनुभवी तो ।। १५७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा
ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें मनाचें मनपण मुळीच नाहीसें झाल्यावर, मग मी देह वैगरे अहंकारादि विकार कोठें राहिलें ? म्हणून तो ब्रह्मानुभवी पुरुष देहधारी असतांनाच ब्रह्म बनतो.
🌿 शब्दश: अर्थ:
तैसें मनपण मुदल जाये – जसे मनाची मूळ प्रवृत्ती (मुदल = मुळातले मन) नाहीशी होते,
मग अहंभावादिक कें आहे – तेव्हा मग अहंकार आणि त्याचे इतर अवयव (ममता, इच्छा, द्वेष वगैरे) उरतातच कुठे?
म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये – म्हणून असं व्यक्त होतो की, शरीरसुद्धा ब्रह्मस्वरूप होऊन जातं,
अनुभवी तो – जो खरा ज्ञानी आहे, अनुभवी आहे, तोच हे जाणतो.
✨ श्री ज्ञानेश्वर महाराज इथे फार सुंदर तात्त्विक आणि अनुभवसिद्ध गोष्ट सांगत आहेत — जेव्हा मनाचं मूळ स्वरूपच नाहीसं होतं, तेव्हा अहंकार, इच्छा, ममता, द्वेष यांना टिकावच राहत नाही. कारण त्यांचा उगमच मनापासून होतो.
मन म्हणजे एक प्रकाश-छाया आहे. जिथे आत्मप्रकाशाचं प्रतिबिंब आहे, तिथे मन आहे. पण जेव्हा हा ‘मी’पणा (अहंकार) विरघळतो, तेव्हा शुद्ध अहंभावरहित अवस्था निर्माण होते. अशा स्थितीत मग “मी देह आहे” ही कल्पनाही उरलेली नसते. मग मगाशी जो ‘शरीर’ वाटत होता, तो देहसुद्धा ‘ब्रह्म’स्वरूप भासू लागतो!
ही अनुभूती केवळ बोलण्यातून किंवा विचारांतून येत नाही. ती येते अनुभवातून — जेव्हा साधक कर्माच्या योगातून, ध्यानातून, किंवा भक्तीच्या अगाध ओघातून स्व-मन पार करून जातो आणि निर्मळ आत्मभानात पोहोचतो.
🪷 आधुनिक उदाहरणाने समजावून सांगायचं झालं, तर:
समजा तुमचं मन म्हणजे एक चष्मा आहे – ज्यामधून तुम्ही जग पाहता. त्या चष्म्यावर जर रंगीत काच असेल, तर जग वेगळंच दिसतं. पण जर तो चष्मा काढूनच टाकला, तर मग दिसणारं सर्व काही निरभ्र, स्पष्ट आणि स्वभावतः ‘तेच’ ब्रह्म आहे असं जाणवतं. जेव्हा मनाचं मध्यस्थत्त्व संपतं, तेव्हा अनुभूती होते की जिथे शरीर, तिथेच ब्रह्म आहे.
🔑 या ओवीचा सार:
मनाचं मुळातलंच अस्तित्व नाहीसं झालं की, अहंकार आणि त्याच्या शाखा नष्ट होतात. तेव्हा देह आणि ब्रह्म यामधला फरकच मिटतो, आणि जो खरा अनुभवी आहे, तो हे स्पष्टपणे अनुभवतो.
📿 उपसंहार – जीवनातील अर्थ:
ही ओवी आपल्याला साधना करताना सांगते की, केवळ मनाच्या पातळीवर झगडू नका — त्यापलीकडे जा. कारण अहंकाराच्या मुळाशी पोहोचायचं असेल, तर मनाचं मूळच शोधा. जेव्हा मन शांत, निर्विकार होतं — तेव्हा ‘मी देह आहे’ हा भ्रम दूर होतो, आणि मग देहाच्या पलीकडे जे ‘ब्रह्म’ आहे, त्याचं प्रत्यक्ष दर्शन घडतं.
जेव्हा मनाचे मूळ स्वरूप नष्ट होते (म्हणजेच मन विरघळते, थांबते), तेव्हा अहंभाव वगैरे कशाला उरतं? अशा अवस्थेत शरीरच ब्रह्मरूप होऊन जातं आणि ज्याने असा अनुभव घेतलेला आहे, त्यालाच हे उमगतं.
आध्यात्मिक अनुभवाच्या दिशेने विचार कसा करायचा ?
🧘 ध्यानसत्र: “शरीरात ब्रह्माचे भान”
कालावधी: 15-20 मिनिटे
उद्दिष्ट: अहंभावाच्या पलीकडे जाण्याचा अनुभव आणि शरीर-ब्रह्म एकत्वाची जाणीव.
१. स्थिरता आणि श्वासावर लक्ष (2-3 मिनिटे)
शांत जागी बसा. पाठ ताठ ठेवा, डोळे अलगद मिटा.
श्वासावर लक्ष द्या – सहज येतोय आणि जातोय.
कोणताही विचार आला, तर त्याला शांतपणे जाऊ द्या.
२. ‘मनपण’ विरघळू द्या (5 मिनिटे)
आता स्वतःला असा प्रश्न विचारा: “हे मन कुठून येतं?” “हे विचार कोण पाहतोय?”
या प्रश्नाच्या मागे लक्ष द्या – त्याचे उत्तर शोधू नका, फक्त त्या शांततेत ठेवा.
जसे ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, ‘तैसें मनपण मुदल जाये’ – तसंच मन विरघळून जाईल, आणि गूढ शांतता प्रकट होईल.
३. अहंभावाचं लय होणं (5 मिनिटे)
आता कल्पना करा की ‘मी’ असा जो काही भाव आहे – तो हळूहळू विरघळतोय. ‘माझं शरीर’, ‘माझं नाव’, ‘माझी ओळख’… हे सर्व निघून जातंय. फक्त अस्तित्व उरतंय. कोणताही “मी” नाही.
४. शरीरच ब्रह्म – अनुभव (5 मिनिटे)
आता लक्ष देऊन शरीराच्या प्रत्येक भागाकडे लक्ष द्या – पण ‘माझं शरीर’ असं न समजता, हे ब्रह्माचं रूप आहे असं समजून. हळूहळू पूर्ण शरीर ही दिव्य चेतना आहे, असा अनुभव घ्या. प्रत्येक श्वासात ब्रह्म आहे, प्रत्येक पेशीत ब्रह्म आहे – शरीर म्हणजेच ब्रह्म.
🔚 समारोप:
हळूहळू डोळे उघडा. क्षणभर त्या अनुभूतीत स्थिर राहा – “मी शरीर नाही, हे शरीरच ब्रह्मरूप आहे.” या ध्यानसत्रात आपल्याला अहंभावाच्या पलीकडे जाण्याचा आणि शरीरातच ब्रह्मत्व अनुभवण्याचा प्रयत्न करायचा आहे.
ज्ञानेश्वरी ही अनुभवाची भाषा आहे – शब्दात नव्हे, तर ‘स्वानुभवात’ तिचं खरं रूप आहे.
