मनुष्याला मोक्ष मिळण्यासाठी जन्म, जात, कुल, विद्वत्ता किंवा बाह्य कर्मकांड यांपेक्षा अंतःकरणातील निखळ प्रेम अधिक महत्त्वाचे आहे, हा संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतील मूलभूत संदेश आहे. भगवंतावरील निरपेक्ष प्रेमाने केलेली भक्ती अहंकार, कर्मबंधन आणि पुनर्जन्माचे चक्र संपवते. अशा भक्तासाठी जात-पात, उच्च-नीच किंवा सामाजिक भेद गौण ठरतात; कारण ईश्वराला बाह्य ओळख नव्हे, तर प्रेमाने ओथंबलेले हृदय प्रिय असते. प्रेमभक्तीचे हे सार्वकालिक तत्त्व आजच्या विभाजित समाजालाही समता, करुणा आणि आध्यात्मिक मुक्तीचा मार्ग दाखवणारे आहे.
राजेंद्र घोरपडे
ऐसे भजतेनि प्रेमभावें । जया शरीरही पाठीं न पवे ।
तेणें भलतया व्हावें । जातीचिया ।। ४१५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – अशाप्रकारे प्रेम भावाने भजत असतां त्याला पुन्हां शरीरही मिळत नाही, तो मग कोणत्या का जातीचा असेना ॽ
या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी भक्तीचे सर्वोच्च रहस्य अत्यंत सहज भाषेत उलगडून सांगितले आहे. भगवंतावर निस्सीम प्रेम करणारा भक्त कोणत्या जातीचा, कुठल्या कुलात जन्मलेला किंवा कोणत्या सामाजिक स्तरातील आहे, याला काहीच महत्त्व राहत नाही. कारण प्रेमभक्ती त्याला अशा अवस्थेत घेऊन जाते की, त्याला पुन्हा जन्मच घ्यावा लागत नाही. जन्म-मरणाच्या अखंड फेर्यातून त्याची मुक्तता होते. हीच खरी मोक्षप्राप्ती आहे.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीचा केंद्रबिंदू आहे. प्रेमभावाने केलेली भक्ती. अनेक जण पूजा करतात, जप करतात, व्रत-उपवास करतात, दानधर्म करतात; परंतु या सर्व कर्मांच्या मुळाशी जर प्रेम नसेल, तर ती केवळ बाह्य कृती राहते. प्रेम नसलेली भक्ती म्हणजे सुगंध नसलेले फूल. ती दिसायला सुंदर असली तरी तिच्यात आत्मा नसतो.
प्रेम ही अशी शक्ती आहे जी माणसाला स्वतःच्या मर्यादेपलीकडे घेऊन जाते. जेव्हा भक्ताच्या हृदयात भगवंताविषयी नितांत प्रेम जागृत होते, तेव्हा त्याच्या प्रत्येक कृतीत देवाचा स्पर्श असतो. त्याला देव शोधण्यासाठी मंदिरात जाण्याची सक्ती राहत नाही. त्याच्या श्वासागणिक देवाचा अनुभव येऊ लागतो. त्याच्या प्रत्येक कर्मामध्ये ईश्वरार्पणाची भावना निर्माण होते.
माणसाचे सर्व दुःख एका गोष्टीमुळे आहे, ‘मी’ आणि ‘माझे’ हा अहंकार. हा अहंकारच जन्म-मरणाचे चक्र निर्माण करतो. आपण कर्म करतो, त्या कर्माचे फळ भोगण्यासाठी पुन्हा जन्म घेतो. अशा प्रकारे जन्मांची अखंड मालिका सुरू राहते. पण प्रेमभक्तीमध्ये ‘मी’ विरघळून जातो. तेथे केवळ ‘तू’ उरतो. जेथे ‘मी’ राहत नाही, तेथे कर्मबंधनही राहत नाही. कर्मबंधन संपले म्हणजे पुनर्जन्माची आवश्यकता उरत नाही.
ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, अशा भक्ताला पुन्हा शरीर मिळत नाही. याचा अर्थ शरीराचा तिरस्कार करणे असा नाही. शरीर हे साधनेसाठी आवश्यक साधन आहे. पण जेव्हा साध्य प्राप्त होते, तेव्हा साधनाची गरज उरत नाही. नदी समुद्राला मिळाली की तिचे वेगळेपण संपते. त्याचप्रमाणे भक्त परमेश्वरात एकरूप झाला की त्याचे स्वतंत्र अस्तित्व संपते. मग त्याला वेगळे शरीर घेऊन पुन्हा पृथ्वीवर येण्याची आवश्यकता राहत नाही.
या ओवीतील शेवटची ओळ अत्यंत क्रांतिकारी आहे. “तेणें भलतया व्हावें जातीचिया.” म्हणजे तो कोणत्याही जातीचा असो. संत ज्ञानेश्वरांच्या काळात समाजात जातीभेद अत्यंत तीव्र होता. जन्मावरून माणसाचे श्रेष्ठत्व किंवा कनिष्ठत्व ठरवले जात होते. अशा काळात माऊली अत्यंत धाडसाने सांगतात की, देवासाठी जातीला काहीच महत्त्व नाही. देवाला केवळ प्रेम हवे आहे.
इतिहास पाहिला तर संतपरंपरेत ही गोष्ट वारंवार दिसते. अनेक संत समाजाच्या तथाकथित खालच्या स्तरातून आले; परंतु त्यांच्या भक्तीने त्यांना परमश्रेष्ठ स्थान प्राप्त करून दिले. यावरून स्पष्ट होते की, ईश्वर जन्म पाहत नाही, तो अंतःकरण पाहतो. बाह्य रूप, संपत्ती, विद्वत्ता, पद किंवा प्रतिष्ठा यांपैकी कोणतीही गोष्ट मोक्ष देऊ शकत नाही. प्रेम मात्र देऊ शकते.
आजच्या काळातही आपण अनेक भेद जपतो. जात, धर्म, भाषा, प्रदेश, आर्थिक स्तर, राजकीय विचार, शिक्षण अशा अनेक आधारांवर आपण माणसांचे वर्गीकरण करतो. पण देवाच्या दृष्टीने हे सर्व भेद कृत्रिम आहेत. प्रत्येक जीवामध्ये तोच परमात्मा आहे. म्हणून प्रत्येकाशी प्रेमाने वागणे म्हणजे देवाचीच सेवा करणे होय.
प्रेमभक्ती म्हणजे भावनिक कमकुवतपणा नव्हे. उलट ती सर्वांत मोठी आध्यात्मिक ताकद आहे. प्रेमामुळे माणूस क्षमाशील बनतो. तो द्वेष सोडतो. मत्सर नाहीसा होतो. स्पर्धेपेक्षा सहकार्याची भावना वाढते. दुसऱ्याच्या सुखात आनंद मानण्याची वृत्ती तयार होते. हे सर्व गुण मनाला शुद्ध करतात. शुद्ध मनातच परमेश्वराचा निवास होतो.
भक्तीमध्ये प्रेम आले की प्रार्थनाही बदलते. सुरुवातीला माणूस देवाकडे काहीतरी मागतो. धन, आरोग्य, यश, सुख, संकटातून मुक्ती—अशा अनेक इच्छा असतात. पण प्रेम वाढले की मागण्यांचा अंत होतो. तेव्हा भक्त म्हणतो, “देवा, तूच माझा आहेस; मला दुसरे काही नको.” हीच निष्काम भक्ती आहे. अशा भक्ताला देवही स्वतःचा मानतो.
प्रेमभक्तीमध्ये भीती राहत नाही. शिक्षा होईल म्हणून देवाची पूजा करणारा अजून प्रेमापर्यंत पोहोचलेला नसतो. लाभ मिळेल म्हणून भक्ती करणारा अजून व्यवहारात असतो. पण प्रेमासाठी प्रेम करणारा भक्त मुक्त असतो. त्याची भक्ती कोणत्याही अपेक्षेवर उभी नसते. म्हणूनच ती शाश्वत असते.
ज्ञानेश्वर माऊलींनी भगवद्गीतेतील श्रीकृष्णाचा संदेश अत्यंत सोप्या भाषेत जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवला. गीतेत भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की, जो मला अनन्यभावाने भजतो, त्याचा योगक्षेम मी चालवितो. माऊली या ओवीत त्या संदेशाला आणखी एक पाऊल पुढे नेतात. ते सांगतात की, अशा प्रेमभक्ताला पुन्हा जन्मच घ्यावा लागत नाही.
याचा अर्थ संसार सोडणे असा अजिबात नाही. संसारात राहूनही प्रेमभक्ती करता येते. आई आपल्या मुलावर प्रेम करते, शेतकरी शेती करतो, शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवतो, डॉक्टर रुग्णांची सेवा करतो, व्यापारी प्रामाणिक व्यवहार करतो—ही सर्व कर्मे जर ईश्वरार्पण बुद्धीने केली, तर ती भक्तीच ठरतात. भक्ती म्हणजे केवळ मंदिरातील पूजा नव्हे; प्रेमाने केलेले प्रत्येक कर्तव्य हीच खरी पूजा आहे.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात माणूस बाहेरून यशस्वी दिसतो; पण आतून रिकामा असतो. ताण, चिंता, असुरक्षितता आणि स्पर्धा यांमुळे मन अस्वस्थ झाले आहे. अशा वेळी ही ओवी आशेचा दीप दाखवते. प्रेमाने देवाशी नाते जोडले की मनाला स्थैर्य मिळते. जीवनातील चढ-उतार पूर्वीसारखे त्रास देत नाहीत. कारण भक्ताला खात्री असते की, प्रत्येक परिस्थितीत देव माझ्यासोबत आहे.
प्रेमभक्तीचा आणखी एक महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे समत्व. सुख आले तरी अहंकार वाढत नाही आणि दुःख आले तरी निराशा येत नाही. कारण दोन्हीही ईश्वराची इच्छा मानून स्वीकारण्याची शक्ती प्रेमातून मिळते. ही समत्वबुद्धीच मुक्तीच्या मार्गावरील मोठी पायरी आहे.
माऊलींच्या या ओवीतून एक अत्यंत महत्त्वाचा संदेश मिळतो. देव मिळवण्यासाठी विशेष पात्रता, मोठे शिक्षण, प्रचंड संपत्ती किंवा विशिष्ट जात आवश्यक नाही. आवश्यक आहे ते निरपेक्ष प्रेम. ज्या हृदयात प्रेम आहे, तेथे देव आपोआप प्रकट होतो.
आपण रोज स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे—मी देवाची पूजा करतो, पण त्याच्यावर प्रेम करतो का? माझ्या व्यवहारात प्रेम दिसते का? माझ्या बोलण्यात करुणा आहे का? माझ्या कृतींमुळे दुसऱ्याला आनंद मिळतो का? जर या प्रश्नांची उत्तरे सकारात्मक असतील, तर आपण भक्तीच्या योग्य दिशेने चाललो आहोत.
अखेरीस, ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी केवळ आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान सांगत नाही; ती मानवतेचा सर्वोच्च धडा शिकवते. प्रेम हेच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे सर्वांत सोपे, सर्वांत सुंदर आणि सर्वांत खात्रीचे साधन आहे. प्रेमाने केलेली भक्ती अहंकार नष्ट करते, कर्मबंधन तोडते, जन्म-मरणाची साखळी संपवते आणि माणसाला परमेश्वराशी एकरूप करते. त्या अवस्थेत जात राहत नाही, पंथ राहत नाही, भेद राहत नाहीत; उरतो तो केवळ प्रेमस्वरूप परमात्मा आणि त्यात विलीन झालेला भक्त.
याच कारणामुळे संत ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आजही प्रत्येक साधकाला सांगते—देवापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग बुद्धीपेक्षा प्रेमाचा आहे; कर्मापेक्षा समर्पणाचा आहे; आणि जन्मापेक्षा अंतःकरणाच्या पावित्र्याचा आहे. जिथे प्रेम आहे, तिथे परमेश्वर आहे; आणि जिथे परमेश्वर आहे, तिथे पुनर्जन्माची गरज उरत नाही.
इच्छा, काम आणि द्वेष : मनाच्या जन्मकथेतील ज्ञानेश्वरीचा अद्भुत उलगडा