हजारो रुपयांचा नैवेद्य अर्पण करणारा भक्त आणि प्रेमाने एक तुळशीपत्र वाहणारा भक्त—भगवंताच्या दृष्टीने यांपैकी मोठा कोण? संत ज्ञानेश्वरांचे उत्तर स्पष्ट आहे. देव वस्तूंचे मोल करत नाही; तो भावनेचे वजन करतो. म्हणूनच पत्र, पुष्प, फळ ही अर्पणाची साधने असली, तरी भगवंताला प्रिय असते ती त्यामागील शुद्ध भक्ती.
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल 9011087406
येर पत्र पुष्प फळ । तें भजावया मिस केवळ ।
वांचूनि आमुचा लाग निष्फळ । भक्तितत्त्व ।। ३९६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – बाकी पान, फुल, फळ यांचे अर्पण करणे, तें मला भजण्याचें केवळ निमित्त आहे. वास्तविक पाहिलें तर आम्हांला आवडतें असें म्हटलें म्हणजे, भक्तांच्या ठिकाणी असलेले शुद्ध भक्तितत्त्वच होय.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेतील अत्यंत गहन तत्त्वज्ञान अत्यंत सहज, सोप्या आणि जीवनाला स्पर्श करणाऱ्या भाषेत उलगडून दाखवले आहे. भगवंताला पत्र, पुष्प, फळ किंवा पाणी अर्पण करण्याची परंपरा भारतीय संस्कृतीत प्राचीन काळापासून आहे. परंतु ज्ञानदेव सांगतात की, ही अर्पणे भगवंतासाठी नसून भक्ताच्या मनाला भक्तीच्या मार्गावर आणण्याचे एक निमित्त आहे. परमेश्वराला त्या वस्तूंची गरज नाही. त्याला भूक नाही, तहान नाही, अभाव नाही. तो पूर्णकाम आहे. मग त्याला पान, फूल किंवा फळ का अर्पण करायचे? याचे उत्तर ज्ञानेश्वर देतात. भगवंताला वस्तू नको असते; त्यामागील शुद्ध भक्तितत्त्व हवे असते.
हा विचार जितका साधा वाटतो तितकाच तो जीवन बदलणारा आहे. कारण आजही अनेकजण धर्माचा अर्थ केवळ पूजा, अभिषेक, आरती, नैवेद्य, यज्ञ, दान किंवा मंदिरदर्शन इतकाच समजतात. या सर्व गोष्टी आवश्यक असल्या तरी त्यांचा आत्मा भक्तीमध्ये आहे. आत्माच नसेल तर शरीराला काही अर्थ राहत नाही. त्याचप्रमाणे भक्तीशिवाय धार्मिक कर्मकांड म्हणजे केवळ रिकामे आवरण ठरते.
संत ज्ञानेश्वरांनी “मिस केवळ” हा शब्द वापरला आहे. “मिस” म्हणजे निमित्त. जसे आई आपल्या लहान मुलाला औषध देण्यासाठी साखरेचा खडा देते. मुलाला साखर आवडते; पण आईचा हेतू साखर देणे नसतो. औषध पोटात जावे हा असतो. त्याचप्रमाणे भगवंताने पूजा, अर्चा, फुले, फळे यांची व्यवस्था केली; पण त्यामागील हेतू वस्तू स्वीकारणे नसून भक्ताच्या अंतःकरणात प्रेम, समर्पण आणि श्रद्धा जागवणे हा आहे.
भक्तीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती व्यवहाराच्या भाषेत बोलत नाही. व्यवहारात देवाणघेवाण असते. आपण काही दिले तर समोरचाही काही देतो. परंतु भक्तीमध्ये सौदा नसतो; समर्पण असते. भक्त देवाला म्हणत नाही, “मी तुला इतके नारळ फोडले, आता तू माझे काम कर.” अशी अपेक्षा व्यापारात असते, भक्तीत नसते. भक्ती म्हणजे स्वतःला पूर्णपणे परमेश्वराच्या चरणी अर्पण करणे.
शुद्ध भक्तितत्त्व म्हणजे नेमके काय? शुद्ध भक्ती म्हणजे इच्छा, अपेक्षा, स्वार्थ, अहंकार, प्रसिद्धी, मान-सन्मान किंवा फळाच्या आकांक्षेपासून मुक्त झालेले प्रेम. ज्या प्रेमात “मी” उरत नाही, तेथे भक्ती जन्म घेते. भक्ताला देवाकडून काही मागायचे नसते; त्याला फक्त देव हवा असतो. ही अवस्था सहज मिळत नाही. ती अंतःकरणाच्या निर्मळतेतून निर्माण होते.
अनेकदा आपण देवाला नमस्कार करतो, पण मन दुसरीकडे असते. ओठांवर मंत्र असतो, पण मनात चिंता, राग, मत्सर किंवा हिशेब सुरू असतो. अशी पूजा भगवंतापर्यंत पोहोचत नाही. कारण देव शब्द ऐकत नाही; तो हृदय वाचतो. म्हणूनच ज्ञानेश्वर म्हणतात की, वस्तू नव्हे तर त्यामागील भक्तितत्त्व महत्त्वाचे आहे.
शुद्ध भक्तितत्त्वामध्ये अहंकाराला स्थान नसते. “मी मोठा भक्त आहे”, “मी इतकी पूजा करतो”, “मी इतके दान करतो” अशी भावना आली की भक्तीची शुद्धता कमी होऊ लागते. अहंकार आणि भक्ती हे एकाच हृदयात टिकू शकत नाहीत. सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे खरी भक्ती आली की अहंकार आपोआप वितळतो.
संत साहित्यामध्ये वारंवार एक उदाहरण दिले जाते. दोन व्यक्ती मंदिरात जातात. एकाकडे सुवर्णमुकुट असतो, दुसऱ्याकडे एक साधे रानफूल. पहिल्याने मुकुट अर्पण केला; पण त्याच्या मनात गर्व आहे. दुसऱ्याने फूल अर्पण केले; पण त्याच्या डोळ्यांत प्रेमाश्रू आहेत. भगवंताच्या दृष्टीने दुसऱ्याचे फूल अधिक मौल्यवान ठरते. कारण देव वस्तूचे वजन करत नाही; तो भावनेची उंची मोजतो.
ज्ञानेश्वरांचा हा संदेश सामाजिक समतेचाही आधार आहे. जर देवाला केवळ भाव महत्त्वाचा असेल, तर श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच, शिक्षित-अशिक्षित असा भेद उरत नाही. गरीब माणसाकडे सोन्याचा मुकुट नसतो; पण त्याच्याकडे प्रेमाचा खजिना असू शकतो. श्रीमंताकडे लाखो रुपयांचा नैवेद्य असू शकतो; पण प्रेमाचा अभाव असू शकतो. म्हणूनच भक्तीने सर्वांना समान स्थान दिले.
भक्ती म्हणजे केवळ मंदिरात जाणे नाही. आपल्या प्रत्येक कृतीत परमेश्वराचे स्मरण ठेवणे म्हणजे भक्ती. आई जेव्हा मुलाला प्रेमाने अन्न भरवते, तेव्हा त्या सेवेमध्ये भक्ती असते. शेतकरी जेव्हा प्रामाणिकपणे शेती करतो, तेव्हा त्या श्रमांमध्ये भक्ती असते. शिक्षक जेव्हा निस्वार्थपणे विद्यार्थ्यांना ज्ञान देतो, डॉक्टर जेव्हा रुग्णाची सेवा करतो, पत्रकार जेव्हा सत्यासाठी निर्भयपणे लेखणी चालवतो, तेव्हा त्या कर्मामध्ये भक्तीचा सुगंध असतो. कारण भक्ती म्हणजे प्रत्येक कर्माला ईश्वरार्पणाची दिशा देणे.
शुद्ध भक्तितत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे निरपेक्षता. आपण देवाकडे अनेक मागण्या घेऊन जातो. आरोग्य, पैसा, यश, नोकरी, व्यवसाय, सुख, समाधान—या सर्व मागण्या मानवी आहेत. त्यात काही चुकीचे नाही. पण शुद्ध भक्ती या टप्प्याच्या पुढे जाते. ती म्हणते, “हे देवा, मला काही नको. तुझी इच्छा हाच माझा आनंद आहे.” ही अवस्था प्रल्हाद, ध्रुव, मीराबाई, तुकाराम, नामदेव, जनाबाई यांसारख्या संतांच्या जीवनात दिसते.
ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने भक्ती म्हणजे आत्म्याचे परमात्म्याशी असलेले सहज नाते. नदी समुद्राकडे वाहते, त्यासाठी तिला कोणी शिकवत नाही. तसेच आत्मा परमात्म्याकडे ओढला जाणे ही त्याची नैसर्गिक अवस्था आहे. संसारातील वासना, अहंकार आणि अज्ञान यामुळे ही ओढ झाकोळली जाते. भक्ती म्हणजे त्या धुळीचे स्वच्छ होणे.
शुद्ध भक्तितत्त्व मनुष्याला विनम्र बनवते. ज्याच्या मनात भक्ती असते तो दुसऱ्याचा अपमान करू शकत नाही. कारण त्याला प्रत्येक जीवामध्ये परमेश्वर दिसू लागतो. मंदिरातील मूर्तीला नमस्कार करणारा जर बाहेर येऊन एखाद्या गरीबाचा अपमान करत असेल, तर त्याची भक्ती अजून परिपक्व झालेली नाही. कारण देव केवळ दगडाच्या मूर्तीत नसून प्रत्येक जीवामध्ये आहे, हे जाणणे म्हणजेच भक्ती.
ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा आणखी एक सुंदर अर्थ असा आहे की, परमेश्वराला आपण काय अर्पण करतो यापेक्षा आपण स्वतःला किती अर्पण करतो हे अधिक महत्त्वाचे आहे. फुले कोमेजतात, फळे सडतात, पाने वाळतात; पण प्रेम कधी वाळत नाही. म्हणूनच भक्ती ही शाश्वत आहे.
भक्तितत्त्वाची शुद्धता टिकवण्यासाठी अंतःकरण सतत स्वच्छ ठेवावे लागते. जसा आरसा स्वच्छ असेल तर त्यात चेहरा स्पष्ट दिसतो, तसे मन निर्मळ असेल तर त्यात परमेश्वराचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते. मत्सर, द्वेष, लोभ, क्रोध, मोह, दंभ, कपट या विकारांनी मन मळकट होते. म्हणून संतांनी नामस्मरण, सत्संग, स्वाध्याय आणि सेवेला महत्त्व दिले. ही साधने मनातील मल धुऊन काढतात.
शुद्ध भक्तितत्त्वामध्ये सेवा अपरिहार्य आहे. जो देवावर प्रेम करतो तो देवाच्या सृष्टीवरही प्रेम करतो. भुकेल्याला अन्न देणे, दुःखी माणसाला धीर देणे, आजारी व्यक्तीची सेवा करणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे, सत्यासाठी उभे राहणे—ही सर्व भक्तीचीच रूपे आहेत. पूजा संपल्यावर जर आपल्या वागण्यात प्रेम दिसत नसेल, तर पूजा अपूर्ण राहते.
ज्ञानेश्वरांचा हा संदेश आधुनिक काळात अधिक आवश्यक आहे. आज धर्माचे बाह्य प्रदर्शन वाढले आहे; पण अंतःकरणातील शांतता कमी झाली आहे. मंदिरे मोठी झाली, पण माणसांची मने लहान झाली. दान वाढले, पण दयाभाव कमी झाला. उत्सव वाढले, पण आत्मपरीक्षण कमी झाले. अशा वेळी ही ओवी आपल्याला पुन्हा मूलभूत प्रश्न विचारते—तुझ्या अर्पणामध्ये प्रेम आहे का?
भगवंताला फुलांचा सुगंध आवडत नाही असे नाही; पण त्याहून अधिक त्याला मनाचा सुगंध प्रिय आहे. त्याला फळांचा गोडवा नको; त्याहून अधिक हृदयातील प्रेमाचा गोडवा हवा आहे. त्याला पत्राचा हिरवा रंग नको; त्याहून अधिक श्रद्धेची हिरवाई हवी आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वरांनी स्पष्ट सांगितले की, भक्तितत्त्वाशिवाय बाकी सर्व अर्पण निष्फळ आहे.
या ओवीचा अंतिम संदेश असा आहे की, भक्ती ही बाहेरून सुरू होते; पण तिचा शेवट अंतःकरणात होतो. सुरुवातीला आपण देवाला फुले अर्पण करतो; नंतर आपले मन अर्पण करतो; आणि शेवटी स्वतःचे संपूर्ण अस्तित्वच अर्पण करतो. त्या अवस्थेत भक्त आणि भगवंत यांच्यातील भेद नाहीसा होतो. उरते ते केवळ प्रेम. हेच शुद्ध भक्तितत्त्व आहे.
ज्ञानेश्वरांनी या एका ओवीत भक्तीचा संपूर्ण सार सांगितला आहे. परमेश्वराला आपल्या हातातील वस्तू नको आहेत; त्याला आपल्या हृदयातील प्रेम हवे आहे. पूजा, अर्चा, व्रत, उपवास, दान, यज्ञ या सर्व साधनांचे अंतिम ध्येय म्हणजे अंतःकरणातील भक्ती जागवणे. त्या भक्तीत स्वार्थ नसावा, अहंकार नसावा, अपेक्षा नसावी; असावे ते फक्त निरपेक्ष प्रेम आणि संपूर्ण समर्पण. अशा शुद्ध भक्तितत्त्वाने अर्पण केलेले साधेसे पानही भगवंताला अनंत सुवर्णापेक्षा अधिक प्रिय वाटते. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांचा हा संदेश आजही प्रत्येक साधकाला सांगतो. वस्तू नव्हे, भाव अर्पण करा; कारण परमेश्वराला हातातील फुलांपेक्षा हृदयातील भक्ती अधिक प्रिय आहे.
