जन्म, मृत्यू, सुख, दुःख, यश, अपयश, अपेक्षा आणि निराशा यांच्या अखंड रहाटगाडग्यात माणूस आयुष्यभर फिरत राहतो. पण या चक्रातून कायमची मुक्ती मिळवण्याचा सोपा मार्ग कोणता? त्यासाठी कठोर तपश्चर्या, वनवास किंवा संन्यास आवश्यक आहे का? संत ज्ञानेश्वर महाराज या प्रश्नांची विलक्षण सहज आणि जीवनाला दिशा देणारी उत्तरे…

राजेंद्र घोरपडे

तरि झडझडोनि वहिला निव । इये भक्तीचिये वाटे लाग ।
जिया पावसी अव्यंग । निजधाम माझें ।। ५१६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तरी या मृत्यूलोकाच्या राहाटीतून झटकन् मोकळा हो, आणि या भक्तीच्या मार्गाला लाग कीं, त्या भक्तीच्या योगानें माझें निर्दोष स्वरुप पावशील.

मानवी जीवनाचा सर्वांत मोठा प्रश्न कोणता असेल,तर तो हा की, “मी नेमका कोण आहे आणि मला कुठे पोहोचायचे आहे?” जन्म, शिक्षण, संसार, संपत्ती, प्रतिष्ठा, यश, अपयश,सुख-दुःख या सर्व अनुभवांच्या गर्दीत माणूस आयुष्यभर धावत राहतो; पण या धावपळीचा शेवट कुठे आहे, हे त्याला समजत नाही. संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत या जीवनप्रवासाचा अत्यंत सोपा,सुंदर आणि अंतिम मार्ग दाखवतात.या एका ओवीत संसारातून मुक्त होण्याचा उपाय,भक्तीचे महत्त्व आणि परमेश्वरप्राप्तीचा अंतिम अनुभव या तिन्ही गोष्टींचे सार सामावले आहे.

“झडझडोनि” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे.झाडावरची सुकलेली पाने वारा आला की क्षणार्धात गळून पडतात.ती पुन्हा झाडाला चिकटत नाहीत. त्याचप्रमाणे मनुष्याने संसारातील मोह,आसक्ती,अहंकार,मत्सर,लोभ,द्वेष आणि देहाभिमान यांना झटकून टाकले पाहिजे.येथे संसार सोडून जंगलात जाण्याची सूचना नाही.संसारात राहून संसाराच्या बंधनातून मुक्त होणे हा ज्ञानेश्वरांचा संदेश आहे.हाताने संसार करायचा;पण मनाने परमेश्वराशी जोडलेले राहायचे.कमळाचे फूल पाण्यात राहते;पण पाण्याचा थेंब त्याच्या पानावर टिकत नाही.तसेच जगात राहायचे;पण जग मनात राहू द्यायचे नाही.

मानवाचे आयुष्य एका अखंड रहाटगाडग्यासारखे चाललेले असते.एक इच्छा पूर्ण झाली की दुसरी उभी राहते.एक समस्या संपली की दुसरी समोर येते. बालपण संपते,तरुणपण येते;तरुणपण संपते,वार्धक्य येते;आणि शेवटी मृत्यू येतो.या चक्राला अंत नाही.म्हणून ज्ञानेश्वर महाराज याला “मृत्यूलोकाची रहाटी” म्हणतात.ज्या चक्रात सतत जन्म आणि मृत्यू चालू आहे,त्या चक्रातून बाहेर पडण्याची इच्छा ज्याच्या मनात निर्माण झाली,त्याच्या आध्यात्मिक प्रवासाची खरी सुरुवात होते.

आजचा माणूस विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे अवकाशात पोहोचला आहे.कृत्रिम बुद्धिमत्ता,संगणक,इंटरनेट,आधुनिक वैद्यकशास्त्र यामुळे जीवन अधिक सुखकर झाले आहे. पण मनाची अस्वस्थता कमी झाली आहे का? उलट नैराश्य,चिंता,एकाकीपणा आणि ताणतणाव अधिक वाढलेले दिसतात. बाहेरची साधने वाढली;पण अंतःकरण रिकामे झाले.कारण आनंदाचा स्रोत बाहेर नाही,तर आत आहे. या आतल्या प्रवासासाठी भक्ती हा सर्वात सहज आणि सुरक्षित मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज “इये भक्तीचिये वाटे लाग” असे म्हणतात. येथे “वाट” हा शब्द अत्यंत सुंदर आहे.पर्वतावर जाण्यासाठी अनेक वाटा असतात.काही कठीण,काही सोप्या,काही धोकादायक.पण सुरक्षित वाट निवडली तर प्रवास सुखकर होतो.अध्यात्मातही ज्ञानयोग,कर्मयोग,राजयोग,हठयोग असे अनेक मार्ग आहेत.पण कलियुगातील सामान्य माणसासाठी भक्तीमार्ग सर्वात सुलभ आहे. कारण भक्तीला मोठे शास्त्रज्ञान लागत नाही. त्यासाठी जातीचा, पंथाचा, संपत्तीचा किंवा विद्वत्तेचा अहंकार लागत नाही. फक्त प्रेम लागते.

भक्ती म्हणजे केवळ देवळात जाऊन नमस्कार करणे नव्हे.भक्ती म्हणजे परमेश्वरावर अखंड विश्वास ठेवणे.प्रत्येक कर्म त्यालाच अर्पण करणे.प्रत्येक जीवात त्याचे दर्शन घेणे.सुख आले तर त्याचा प्रसाद समजणे आणि दुःख आले तरी त्याचीच इच्छा म्हणून स्वीकारणे.अशी भक्ती माणसाला हळूहळू अंतर्मुख करते.त्याचे मन शुद्ध होते.अहंकार वितळतो.”मी करतो” ही भावना नाहीशी होते आणि “तो करवून घेतो” ही भावना जागृत होते.

नदीचे पाणी सतत समुद्राकडे वाहत असते.वाटेत दगड येतात,वळणे येतात,धबधबे येतात;पण नदीचा प्रवाह थांबत नाही.शेवटी ती समुद्रात विलीन होते. भक्ताचे जीवनही तसेच असते. संकटे येतात, परीक्षा येतात, अपमान होतो, कष्ट येतात; पण त्याची भक्ती कमी होत नाही. कारण त्याचे लक्ष्य परमेश्वर असते.नदी समुद्रात जाऊन स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व विसरते.भक्तही परमेश्वरात विलीन होऊन स्वतःचा अहंकार विसरतो.

“जिया पावसी अव्यंग” हा या ओवीचा आत्मा आहे.”अव्यंग” म्हणजे ज्यात कोणताही दोष नाही,अपूर्णता नाही,विकार नाही.आपण जे जग पाहतो ते सतत बदलणारे आहे.शरीर बदलते,विचार बदलतात,नाती बदलतात,परिस्थिती बदलते.म्हणून या जगात कोणतीही गोष्ट पूर्ण नाही.पण परमेश्वराचे स्वरूप अव्यंग आहे.ते नित्य,शुद्ध,बुद्ध,मुक्त आहे.भक्तीच्या योगाने माणूस या अव्यंग स्वरूपाचा अनुभव घेतो.

या अनुभवाला शब्द नसतात. जसा मधाची चव सांगता येत नाही,ती फक्त चाखावी लागते; तसाच परमेश्वराचा अनुभव आहे. तो वाचून मिळत नाही, ऐकून मिळत नाही, तर जगून मिळतो. म्हणून संतांनी नेहमी अनुभवाला अधिक महत्त्व दिले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्वतः म्हणतात की, जेथे शब्द थांबतात तेथे अनुभव सुरू होतो.

भक्ती माणसाला बाहेरून बदलत नाही; ती आतून बदलते.पूर्वी ज्याला अपमान सहन होत नव्हता तो शांत होतो.ज्याला राग पटकन येत होता तो संयमी होतो. ज्याला लोभ होता तो दानशूर होतो. ज्याच्या मनात द्वेष होता तेथे करुणा निर्माण होते.हीच खरी भक्तीची परीक्षा आहे.देवाच्या मूर्तीसमोर अश्रू येणे सोपे आहे; पण प्रत्येक माणसात देव पाहणे कठीण आहे.जो हे करू लागतो,त्याची भक्ती परिपक्व झाली असे समजावे.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात,”जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले.” हीच भक्ती आहे.ज्ञानेश्वर माऊलींनी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवले, भिंत चालवली, चांगदेवाचा अहंकार दूर केला.या चमत्कारांपेक्षा मोठा चमत्कार म्हणजे त्यांनी समाजाला प्रेम शिकवले.भक्ती म्हणजे विभाजन नाही; भक्ती म्हणजे समरसता.

आधुनिक जीवनात भक्तीची गरज अधिक आहे.कारण आज माणूस माहितीने श्रीमंत आहे; पण मूल्यांनी गरीब झाला आहे. मोबाईलमध्ये हजारो संपर्क आहेत; पण मन मोकळे करायला माणूस नाही. बँकेत पैसा आहे; पण मनात समाधान नाही. अशा वेळी भक्ती मनाला आधार देते. ती माणसाला सांगते की, तू एकटा नाहीस. तुझ्या प्रत्येक श्वासात परमेश्वर आहे.

“निजधाम माझें” या शब्दात अंतिम ध्येय सांगितले आहे. निजधाम म्हणजे परमेश्वराचे खरे स्वरूप.हे कोणते भौगोलिक स्थान नाही. स्वर्गातील एखादा प्रदेश नाही. निजधाम म्हणजे परमशांतीची अवस्था. जिथे जन्म नाही, मृत्यू नाही, भय नाही, अपेक्षा नाही, तेच निजधाम. जेव्हा मन पूर्ण शांत होते, अहंकार नाहीसा होतो आणि सर्वत्र एकच चैतन्य दिसू लागते, तेव्हा भक्त निजधामात पोहोचतो.

हे निजधाम मृत्यूनंतर मिळणारी गोष्ट नाही. जिवंतपणीही त्याचा अनुभव येऊ शकतो. म्हणून संतांना “जीवन्मुक्त” म्हणतात. ते शरीराने जगात असतात; पण मनाने परमेश्वरात असतात. त्यांना लाभ-हानी, मान-अपमान, यश-अपयश यांचा स्पर्श होत नाही. ते कमळाप्रमाणे जगात राहतात; पण जगाच्या चिखलाने त्यांना मळ लागत नाही.

या ओवीचा आणखी एक सुंदर अर्थ असा आहे की,भक्ती हा शेवटचा टप्पा नसून प्रत्येक क्षण जगण्याची पद्धत आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत प्रत्येक कृती ईश्वरार्पण झाली, तर संपूर्ण जीवनच साधना बनते. आई मुलाला प्रेमाने अन्न भरवते, शेतकरी शेती करतो, शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवतो, डॉक्टर रुग्णाची सेवा करतो, पत्रकार सत्याचा शोध घेतो—ही सर्व कर्मे जर परमेश्वराला अर्पण केली, तर ती भक्तीच ठरतात.

ज्ञानेश्वर महाराजांचा संदेश अत्यंत व्यवहार्य आहे.ते संसाराचा त्याग सांगत नाहीत;तर आसक्तीचा त्याग सांगतात.ते कर्म सोडायला सांगत नाहीत; तर कर्तेपणा सोडायला सांगतात.ते देहाचा द्वेष शिकवत नाहीत; तर देहापुरते स्वतःला मर्यादित समजू नका, असे सांगतात. त्यामुळे त्यांची भक्ती जीवनापासून पळ काढणारी नाही; ती जीवनाला पवित्र करणारी आहे.

आज प्रत्येक जण काही ना काही शोधत आहे.कोणाला पैसा हवा आहे,कोणाला प्रतिष्ठा,कोणाला आरोग्य,कोणाला यश.पण या सर्व शोधांचा शेवट समाधानात होतो.आणि समाधानाचा उगम भक्तीत आहे.कारण भक्ती माणसाला बाहेरच्या गोष्टींपेक्षा आतल्या संपत्तीची जाणीव करून देते. ही संपत्ती कधी संपत नाही, चोरीला जात नाही आणि काळाच्या ओघात नष्टही होत नाही.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अत्यंत प्रेमाने सांगतात—हे जीव, या जन्ममृत्यूच्या अखंड रहाटगाडग्यात आणखी किती काळ फिरत राहणार? एकदा तरी जागा हो.मोहाचे ओझे झटकून टाक. भक्तीच्या मार्गावर चालू लाग. कारण हा मार्ग तुला कोणत्याही अपूर्णतेशिवाय, कोणत्याही विकाराशिवाय, त्या शाश्वत, अविनाशी, अव्यंग परमस्वरूपापर्यंत नेईल. तेथे दुःखाचा स्पर्श नाही, भीती नाही, मृत्यू नाही—तेथे केवळ चैतन्य, प्रेम, आनंद आणि अखंड शांती आहे.

हीच या ओवीची जीवनाला दिशा देणारी शिकवण आहे. बाह्य जग जिंकण्यापेक्षा अंतःकरण जिंकणे अधिक महत्त्वाचे आहे. संपत्ती मिळवण्यापेक्षा समाधान मिळवणे श्रेष्ठ आहे. ज्ञान मिळवण्यापेक्षा भक्तीने ते ज्ञान जगणे अधिक आवश्यक आहे. जेव्हा भक्ती मनाचा श्वास बनते, तेव्हा परमेश्वर दूर राहत नाही. तो प्रत्येक क्षणात, प्रत्येक जीवात, प्रत्येक अनुभवात प्रकट होतो. अशा वेळी भक्ताला कुठेही जाण्याची गरज राहत नाही; कारण त्याला कळते की, ज्याचा शोध मी बाहेर घेत होतो, तो माझ्याच अंतःकरणात अखंड प्रकाशरूपाने विराजमान आहे. हेच “अव्यंग निजधाम” आहे आणि हेच संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी या ओवीतून संपूर्ण मानवजातीला दिलेले अमूल्य आध्यात्मिक वरदान आहे.