दैविकी उदार वाणीने प्रज्वलणारे नवरसांचे दीप

दैविकी उदार वाचा । जैं उद्देशु दे नाभिकाराचा ।
तैं नवरसदीपांचा । थावो लाभे ।।७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय १० वा

ओवीचा अर्थ – आपण जे श्रीगुरुदेव त्या आपली उदार वाणी जेंव्हा भिऊ नकोस असे आश्वासन देते, तेव्हां शांतादि नवरसरूपी दिव्यांचा ठाव लागतो. म्हणजे नवरसरूपी दिवे प्रज्वलित केले जातात.

ज्ञानदेवांच्या वाणीतील प्रत्येक ओवी ही केवळ अध्यात्माचे तत्त्व सांगणारी नाही,तर साधकाच्या अंतःकरणाला स्पर्श करून त्याच्या जीवनाला नवी दिशा देणारी आहे.दहाव्या अध्यायातील ही ओवी अशाच एका अत्यंत सुंदर आणि सूक्ष्म अनुभूतीकडे आपले लक्ष वेधते.या ओवीत श्रीगुरूंच्या वाणीचे सामर्थ्य, तिच्यातील आश्वासन आणि त्या आश्वासनातून साधकाच्या अंतःकरणात उमलणाऱ्या भावविश्वाचे विलक्षण चित्रण आहे.

गुरूची वाणी ही सामान्य वाणी नसते.तो केवळ शब्दांचा उच्चार नसतो.त्या शब्दांमागे अनुभवाची शक्ती असते, करुणेची ऊब असते आणि साधकाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेण्याची सामर्थ्यशाली प्रेरणा असते.म्हणूनच ज्ञानदेव तिला “दैविकी उदार वाचा” असे म्हणतात.गुरूची वाणी उदार आहे, कारण ती काहीही स्वतःपुरते राखून ठेवत नाही. शिष्याच्या कल्याणासाठी ती आपले ज्ञान, अनुभव आणि कृपादृष्टी मुक्तपणे अर्पण करते. साधकाच्या अंतःकरणात भीती, संभ्रम, असुरक्षितता आणि अज्ञानाचा अंधार असताना गुरूचे दोन शब्द त्याला जीवनाचा नवा अर्थ देऊ शकतात.

“भिऊ नकोस” हे दोन शब्द वरकरणी अगदी साधे वाटतात; परंतु गुरूच्या मुखातून ते जेव्हा बाहेर पडतात, तेव्हा त्यांचे सामर्थ्य विलक्षण असते. कारण त्या शब्दांत केवळ धीर नसतो, तर गुरूच्या अनुभवाचा आधार असतो.आई आपल्या मुलाला “मी आहे ना” असे म्हणते, तेव्हा त्या शब्दांत मुलाला संपूर्ण सुरक्षिततेचा अनुभव येतो. त्याचप्रमाणे सद्गुरू जेव्हा साधकाला “भिऊ नकोस” असे आश्वासन देतात, तेव्हा साधकाच्या मनातील अनेक वर्षांची भीती हळूहळू विरघळू लागते.

मानवी जीवनात भीतीचे अनेक प्रकार आहेत.भविष्याची भीती,अपयशाची भीती,आजाराची भीती,मृत्यूची भीती,एकटेपणाची भीती,आपल्या माणसांना गमावण्याची भीती आणि सर्वांत मोठी म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाविषयीची भीती.बाहेरच्या परिस्थितीपेक्षा मनातील भीती माणसाला अधिक अस्थिर करते. मन सतत काहीतरी गृहीत धरून त्याची चिंता करीत राहते.आज घडलेले उद्या काय रूप घेईल,याचा विचार करताना वर्तमानातील आनंदही हरवून जातो. अशा वेळी गुरूची वाणी मनाला वर्तमानात आणते.

“भिऊ नकोस” म्हणजे जगात काहीही संकट येणार नाही,अशी हमी नव्हे.संकटे येतील,परिस्थिती बदलतील,सुख-दुःखाची आवर्तने सुरू राहतील; परंतु त्या सर्वांमधून जाण्याची अंतःशक्ती तुझ्यात आहे,असा गुरूचा विश्वास त्या एका शब्दात असतो.गुरू साधकाला परिस्थितीपासून पळायला शिकवत नाहीत; उलट परिस्थितीला सामोरे जाण्याचे धैर्य देतात.म्हणून गुरूचे आश्वासन हे बाह्य जग बदलण्यापेक्षा साधकाच्या अंतःकरणाची दृष्टी बदलते.

ज्ञानदेव पुढे म्हणतात की,अशा दैविकी वाणीचा स्पर्श झाला की “नवरसदीपांचा थावो लाभे.” नवरस म्हणजे मानवी भावविश्वातील विविध रंग.आनंद, करुणा,वीरता,शांतता,प्रेम,विस्मय,हास्य,अंतर्मुखता अशा विविध भावछटा मानवी जीवनाला अर्थपूर्ण बनवतात.माणूस केवळ बुद्धीने जगत नाही; तो भावनेनेही जगतो.त्याच्या अंतःकरणात असंख्य भावनांचे तरंग उठत असतात.गुरूची वाणी या भावनांना योग्य दिशा देते.

येथे “नवरसदीप” ही प्रतिमा अत्यंत सुंदर आहे.जसे एखाद्या अंधाऱ्या मंदिरात एकामागून एक दिवे प्रज्वलित झाले की संपूर्ण मंदिर प्रकाशाने उजळून निघते,तसेच गुरूच्या कृपावाणीने साधकाच्या अंतःकरणातील विविध भावज्योती जागृत होतात.अज्ञानाचा अंधार दूर होतो आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी अधिक व्यापक होते.एखादा दिवा फक्त बाहेरचा अंधार दूर करतो; पण गुरूचा ज्ञानदीप अंतःकरणातील अंधार दूर करतो.

साधक जेव्हा गुरूच्या चरणी येतो,तेव्हा तो अनेकदा आपल्या प्रश्नांचे ओझे घेऊन येतो.त्याला वाटते की गुरू आपल्याला एखादे उत्तर देतील आणि आपला प्रश्न संपेल.परंतु गुरूचे कार्य फक्त प्रश्नांची उत्तरे देणे नसते.ते प्रश्न विचारणाऱ्या मनालाच अधिक स्वच्छ,शांत आणि सजग करतात.गुरूच्या एका वाक्यामुळे कधी कधी अनेक वर्षे मनात असलेला गुंता सुटतो.बाहेरची परिस्थिती तीच असते;पण ती पाहणारे मन बदललेले असते.

याच ठिकाणी “नवरसदीप” या संकल्पनेचा आध्यात्मिक अर्थ अधिक गहिरा होतो.मनात करुणा जागी झाली तर दुसऱ्याचे दुःख आपले वाटू लागते. वीरभाव जागा झाला तर संकटापुढे उभे राहण्याचे धैर्य येते.प्रेम जागे झाले तर भेद कमी होतात.विस्मय जागा झाला की सृष्टीकडे नव्या डोळ्यांनी पाहता येते.आणि शेवटी शांत रस जागा झाला की या सर्व भावनांच्या पलीकडे अंतःकरणाला विश्रांती मिळते.

साधनेच्या मार्गावर सुरुवातीला मन अस्थिर असते.विचारांची गर्दी असते.इच्छा,अपेक्षा,भीती आणि स्मृती सतत मनाला खेचत असतात.अशा मनाला शांत करण्यासाठी केवळ बौद्धिक ज्ञान पुरेसे नसते.त्याला गुरुकृपेचा स्पर्श हवा असतो.गुरूची वाणी हा तोच स्पर्श आहे.ती वाणी साधकाच्या अंतःकरणात उतरली की शब्द संपतात आणि अनुभव सुरू होतो.

“वाचा” म्हणजे येथे केवळ बोललेले शब्द नव्हेत.ती अनुभूतीतून आलेली वाणी आहे.अनुभवी संत जेव्हा बोलतात तेव्हा त्यांच्या शब्दांत त्यांच्या साधनेची उष्णता असते.म्हणून त्यांचे शब्द ऐकताना साधकाला केवळ माहिती मिळत नाही;त्याला आतून काहीतरी हलल्याचा अनुभव येतो.कधी डोळ्यांत पाणी येते,कधी मनात आनंद उसळतो, कधी एखाद्या चुकीची जाणीव होते,तर कधी अकारण शांतता अनुभवास येते.हेच नवरसदीपांचे प्रज्वलन आहे.

ज्ञानदेवांची भाषा अत्यंत साधी असूनही तिच्या गर्भात अद्भुत अध्यात्म दडलेले आहे.“भिऊ नकोस” या एका भावनेपासून ते “नवरसदीपांचा ठाव” या व्यापक अनुभूतीपर्यंत माउली साधकाला घेऊन जातात.भीतीचे रूपांतर धैर्यात,अस्थिरतेचे रूपांतर शांततेत आणि अज्ञानाचे रूपांतर आत्मप्रकाशात करणे ही गुरुकृपेची खरी दिशा आहे.

आजच्या काळात या ओवीचा अर्थ अधिकच महत्त्वाचा वाटतो.विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने माणसाला अनेक सुविधा दिल्या;पण मनातील असुरक्षितता संपलेली नाही.उलट माहितीच्या प्रचंड प्रवाहामुळे मन अधिक अस्थिर झाले आहे.प्रत्येक क्षणी नवीन बातम्या,नवीन चिंता,स्पर्धा,अपेक्षा आणि भविष्याची धावपळ माणसाच्या मनाला व्यापून राहिली आहे.अशा काळात गुरूची वाणी म्हणजे अंतर्मनाला स्थिर करणारा आधार होय.

“भिऊ नकोस” हे आजच्या माणसासाठीही तितकेच आवश्यक आहे.परंतु हे आश्वासन बाहेरून कुणीतरी येऊन आपले सर्व प्रश्न सोडवेल,असा अर्थ घेण्याचे नाही.त्याचा खरा अर्थ आहे.तुझ्या आत एक अशी शक्ती आहे जी संकटांपेक्षा मोठी आहे; तिच्यावर विश्वास ठेव.गुरू त्या अंतःशक्तीची ओळख करून देतात.

नवरसांचे दीप प्रज्वलित होणे म्हणजे जीवनातील भावनांना दडपून टाकणे नव्हे.अध्यात्म म्हणजे भावना नष्ट करणे नाही;तर त्यांचे शुद्धीकरण करणे आहे. दुःख आले तर करुणेत रूपांतर व्हावे,आनंद आला तर अहंकार वाढू नये,यश आले तर विनय राहावा,अपयश आले तर आत्मविश्वास ढळू नये आणि शेवटी सर्व अनुभवांतून मन शांततेकडे जावे.ही गुरुकृपेची दिशा आहे.

म्हणूनच या ओवीत गुरूची वाणी आणि दीप यांची सांगड घातली आहे.शब्द स्वतः प्रकाश नसतात;पण योग्य शब्द अंतःकरणात प्रकाश निर्माण करतात. गुरूचे बोलणे संपते,पण त्या शब्दांची ज्योत साधकाच्या मनात दीर्घकाळ तेवत राहते.अनेकदा आयुष्यात एखादा प्रसंग आला की वर्षांपूर्वी गुरूंनी सांगितलेले एक वाक्य आठवते आणि त्या एका वाक्यातून नव्याने जगण्याचे बळ मिळते.हीच गुरुवाणीची दैविकता आहे.

शेवटी “नवरसदीपांचा थावो लाभे” याचा अनुभव म्हणजे बाहेरच्या जगात प्रकाश शोधण्याऐवजी अंतःकरणात प्रकाश निर्माण होणे.गुरूची कृपादृष्टी आणि आश्वासक वाणी साधकाच्या मनातील भीती दूर करून त्याला स्वतःच्या अंतःप्रकाशाची ओळख करून देते.मग जीवनातील प्रत्येक अनुभव हा एका नव्या दीपाप्रमाणे वाटू लागतो.दुःख शिकवणारा दीप बनतो,आनंद कृतज्ञतेचा दीप बनतो,संकट धैर्याचा दीप बनते आणि शांतता आत्मज्ञानाचा दीप बनते.

ज्ञानदेव माउलींच्या या ओवीचा संदेश म्हणून अत्यंत मृदू पण सामर्थ्यशाली आहे.गुरूच्या वाणीवर श्रद्धा ठेवली की मनातील अंधाराला घाबरण्याचे कारण उरत नाही.कारण गुरूचे “भिऊ नकोस” हे केवळ शब्द नसतात; ते अंतःकरणात प्रज्वलित होणाऱ्या असंख्य प्रकाशदीपांचे पहिले तेज असते.त्या प्रकाशात साधक स्वतःकडे पाहू लागतो,स्वतःला समजू लागतो आणि हळूहळू त्या अंतःप्रकाशातच आपल्या अस्तित्वाचा खरा आधार शोधू लागतो.